Główna Słownik współczesnego języka polskiego

Słownik współczesnego języka polskiego

0 / 0
Jak bardzo podobała Ci się ta książka?
Jaka jest jakość pobranego pliku?
Pobierz książkę, aby ocenić jej jakość
Jaka jest jakość pobranych plików?
Warszawa: Wilga, 1996. — 1437 s.Słownik zawiera około 62 000 haseł.Oddajemy do rąk Czytelników Słownik współczesnego języka polskiego. Jest to najobszerniejszy i naj­ bardziej aktualny słownik jednotomowy. Zawiera ponad 62 tysiące haseł. Podstawową warstwę słownika stanowią wyrazy wspólne wszystkim odmianom polszczyzny. Ponadto uwzględniono w nim słownictwo specjalistyczne, ale tylko najbardziej rozpowszechnione, z którym niefachowiec może się zetknąć w tekstach popularnonaukowych, w podręcznikach szkolnych i w prasie. W Słowniku znalazły się również niektóre wyrazy potoczne i środowiskowe, zwłaszcza takie, które pojawiają się w tekstach literatury pięknej, w fil­mach, a także w prasie, radiu, telewizji. W pewnym zakresie uwzględniono też słownictwo dawne, dotyczące realiów i kultury wcześniejszych epok. Staraliśmy się natomiast zgromadzić i umieścić w słowniku jak naj­więcej wyrazów nowych, które weszły do języka polskiego w ostatnich latach.
Kategorie:
Język:
polish
Strony:
1437
Plik:
PDF, 21,47 MB
Ściągnij (pdf, 21,47 MB)

Możesz być zainteresowany Powered by Rec2Me

 

Najbardziej popularne frazy

 
nie12998
przym12468
lub11103
zob7353
ndk7088
blm6372
cmc6135
iia5606
itp4771
pot4640
przez4357
mos4258
jak3544
zwykle3397
iii3341
jest3287
dla3080
pod2193
viib2110
iva2103
bez1999
taki1898
bardzo1781
sobie1735
iib1678
ndk ia1633
przed1622
jego1575
przy1553
dcmc1548
tego1389
jako1354
tym1319
niem1312
osoba1233
nad1231
jej1168
siebie1159
pracy1093
celu1054
czas987
rzad970
viia899
nmos775
blp762
wym722
0 comments
 

To post a review, please sign in or sign up
Możesz zostawić recenzję książki i podzielić się swoimi doświadczeniami. Inni czytelnicy będą zainteresowani Twoją opinią na temat przeczytanych książek. Niezależnie od tego, czy książka ci się podoba, czy nie, jeśli powiesz im szczerze i szczegółowo, ludzie będą mogli znaleźć dla siebie nowe książki, które ich zainteresują.
1

Easter: Crossword Puzzle

Język:
english
Plik:
DOC, 454 KB
0 / 0
2

Подвиг Семена Дежнева

Język:
russian
Plik:
FB2 , 245 KB
0 / 0
SŁOWNIK
WSPÓŁCZESNEGO
JĘZYKA
POLSKIEGO

Redaktor naukowy
prof. dr hab. Bogusław Dunaj
Zespół autorski
Bogusław Dunaj
Józef Kąś
Mirosława Mycawka
Renata Przybylska
Kazimierz Sikora
Współpracownicy
Artur Czesak
Lucyna Nowak
Donata Ochmann
Marta Gajcy
Barbara Grabka
Ewa Horwath
Krystyna Kąś
Marek Marczyk
Jakub Niedźwiedź
Kazimierz Ożóg
Katarzyna Panek
Elżbieta Solak
Agnieszka Staniszewska
Dorota Szumska
Iwona Waga
Jadwiga Waniakowa
Anna Wołosiuk
Okresowo
Aneta Antosiak
Józef Bubak
Stefania Dunaj
Paweł Feikisz
Renata Gadamska
Helena Grochola
Wanda Kosek
Katarzyna Kumańska
Michał Kuziak
Janina Labocha
Dariusz Latoń
Arkadiusz Latusek
Aneta Pietrzyk
Magdalena Raukuć
Agata Rykala
Marta Smagacz
Franciszek Sowa
Elżbieta Supranowicz
Marta Szewczyk
Marta Świdrak
Grażyna Urban
Urszula Woźnik

SŁOWNIK
WSPÓŁCZESNEGO
JĘZYKA
POLSKIEGO

1LGA
WARSZAWA 1996

Projekt okładki
Renata Pieczonka
Korekta
Agnieszka Bałszan
Jolanta Bugaj
Alicja Gomulska
Maria Goszczyńska
Aleksandra Huszczo
Teresa Jankojć
Krystyna Koziorowska
Magdalena Malinowska
Mariola Niedbał
Bożena Szejna
Danuta Trzpil

Opracowanie redakcyjne - Zespół Wydawnictwa WILGA
pod kierunkiem Anny Sikorskiej-Michalak i Olgi Wojniłko
Redaktor
Alicja Dmowska
Skład i łamanie
Piotr Uszyński

© 1996 Copyright by Wydawnictwo WILGA
Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tego słownika nie może być kopiowana ani odtwarzana
w jakiejkolwiek formie i przy użyciu jakichkolwiek środków - elektronicznych, chemicznych czy
mechanicznych, łącznie z fotokopiowaniem i rejestrowaniem za pomocą systemów informacyjnych
- bez pisemnej zgody Wydawcy.
Wydawnictwo WILGA
ul. Smulikowskiego 1/3
00-389 Warszawa
tel. 26-08-82 fax 26-06-43
ISBN 83-7156-068-0
Printed in Canada
Drukowane w Kanadzie

SPIS TREŚCI
Przedmowa

VII

I. PODSTAWA ŹRÓDŁOWA SŁOWNIKA

VIII

II. JEDNOSTKI SŁOWNIKOWE I ZASADY ICH WYODRĘBNIANIA

VIII

III. PORZĄDEK HASEŁ
1. Układ alfabetyczny
2. Kolejność homonimów

IX
IX
X

IV. BUDOWA ARTYKUŁU HASŁOWEGO
1. Postać hasła
2. Numer homonimu
3. Wymowa
4. Część mowy
5. Informacja fleksyj; na
6. Numery znaczeń
7. Kwalifikatory
8. Rekcja
9. Definicja
10. Przykłady użycia, cytaty
11. Etymologia
12. Odsyłacze
V. GŁÓWNE ZASADY OPRACOWANIA
1. Funkcje nawiasów
2. Tekstowe realizacje haseł frazeologicznych
3. Odsyłacze do frazeologizmów
4. Miejsce frazeologizmu w Słowniku

,

FRAZEOLOGIZMÓW

ODMIANA WYRAZÓW opracowana przez Bogusława Dunaja
Rzeczownik
Przymiotnik, zaimek, liczebnik i przysłówek
Czasownik
WYKAZ ŹRÓDEŁ
1. Prasa, radio, telewizja, język mówiony
2. Książki
OBJAŚNIENIA SKRÓTÓW
Znaki
SŁOWNIK

X
XI
XII
XII
XII
XIV
XIV
XIV
XV
XV
XVI
XVI
XVI

XVII
XVII
XVIII
XVIII
XIX
XX
XX
XXVII
XXIX
XXXVI
XXXVI
XXXVII
XL
XLV
1-1394

Przedmowa
Oddajemy do rąk Czytelników Słownik współczesnego języka polskiego. Jest to najobszerniejszy i naj­
bardziej aktualny słownik jednotomowy. Zawiera ponad 62 tysiące haseł. Podstawową warstwę słownika
stanowią wyrazy wspólne wszystkim odmianom polszczyzny. Ponadto uwzględniono w nim słownictwo
specjalistyczne, ale tylko najbardziej rozpowszechnione, z którym niefachowiec może się zetknąć w tekstach
popularnonaukowych, w podręcznikach szkolnych i w prasie. W Słowniku znalazły się również niektóre
wyrazy potoczne i środowiskowe, zwłaszcza takie, które pojawiają się w tekstach literatury pięknej, w fil­
mach, a także w prasie, radiu, telewizji. W pewnym zakresie uwzględniono też słownictwo dawne, dotyczące
realiów i kultury wcześniejszych epok. Staraliśmy się natomiast zgromadzić i umieścić w słowniku jak naj­
więcej wyrazów nowych, które weszły do języka polskiego w ostatnich latach.
Słownik przynosi informacje o charakterze gramatycznym (określenie części mowy, sposobu odmiany
wyrazów), podaje znaczenia wyrazów, ilustrując je użyciami, niekiedy również autentycznymi cytatami, in­
formuje o wymowie niektórych słów, zawiera też elementy normatywne, ostrzegając przed użyciem
wyrazów bądź form niepoprawnych, wreszcie określa pochodzenie wyrazów zapożyczonych przez pol­
szczyznę z innych języków.
Słownik przeznaczony jest dla szerokiego grona czytelników. Mogą z niego korzystać osoby o różnym
poziomie wykształcenia, zarówno uczniowie i studenci, jak i ludzie, dla których słownik jest przydatny
w pracy zawodowej, mianowicie nauczyciele, dziennikarze, redaktorzy, korektorzy, a także tłumacze tek­
stów polskich. Słownik pomyślany jest również jako pomoc dla obcokrajowców uczących się języka pol­
skiego. Z tego względu jako pierwszy polski słownik ogólny podaje pary aspektowe czasowników z przed­
rostkowym odpowiednikiem dokonanym.
Słownik został przygotowany przez zespół pracowników naukowych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Do jego
powstania przyczynili się również liczni współpracownicy, m. in. naukowcy z innych uczelni oraz z Polskiej
Akademii Nauk. W pracach nad koncepcją Słownika oprócz członków zespołu autorskiego brali także udział prof.
dr hab. Józef Bubak oraz dr hab. Janina Labocha.
Oddajemy do rąk Czytelników nowy słownik, żywiąc nadzieję, że przyczyni się on do rozbudzenia zain­
teresowania językiem polskim, będzie służył pomocą w rozstrzyganiu wątpliwości językowych, ułatwi rozu­
mienie i ocenę najnowszego słownictwa.
Będziemy wdzięczni Czytelnikom za wszelkie uwagi i sugestie, które pomogą udoskonalić Słownik
w następnym wydaniu.
Na koniec wyrażamy gorące podziękowania naszym Rodzinom za cierpliwość i wyrozumiałość, Przy­
jaciołom za życzliwość i zachętę do ciężkiej pracy leksykograficznej, Krytykom zaś za cenne uwagi, bez
których słownik ten nie mógłby powstać.
Osobne podziękowania kierujemy do Redaktorów Wydawnictwa „Wilga", z którymi współpraca zaowo­
cowała nie tylko opublikowaniem tego dzieła, ale także serdeczną przyjaźnią.

VIII

I. PODSTAWA ŹRÓDŁOWA SŁOWNIKA
W opracowaniu Słownika wykorzystano materiały zaczerpnięte z najnowszej literatury polskiej (około
100 pozycji) oraz z tekstów prasowych (dzienników, tygodników, miesięczników) o zróżnicowanym pro­
filu. Uwzględniono również wyrazy pojawiające się w programach telewizyjnych i radiowych. Ponadto
wykorzystano bogate zbiory leksykalne będące rezultatem wieloletnich badań nad językiem mówionym,
dokonując jednak przy tym znacznej selekcji materiału. Te różnorodne źródła umożliwiły zebranie, wyse­
lekcjonowanie i opracowanie najnowszego słownictwa, nie notowanego jeszcze w innych dziełach leksy¬
kograficznych. Informacje o źródle, z którego pochodzi dany wyraz, podaje się zasadniczo tylko wtedy, gdy
jest to wyraz nowy, nie rejestrowany w słownikach.

II. JEDNOSTKI SŁOWNIKOWE I ZASADY ICH WYODRĘBNIANIA
W Słowniku współczesnego języka polskiego hasłami słownikowymi są nie tylko wyrazy stanowiące nie­
podzielny ciąg graficzny, np. dom, zielony, myśleć, razem itp., ale także połączenia dwu- lub kilkuwyrazowe,
np. na przekór, po polsku, między innymi, ze względu na i in. W odróżnieniu od większości słowników języka
polskiego przyjęliśmy, że odrębnymi hasłami są również kilkuwyrazowe terminy, np. bractwo kurkowe,
wielbłąd jednogarbny itp., oraz najrozmaitsze związki frazeologiczne, np. biały kruk, twardy orzech do zgry­
zienia, nawarzyć piwa, obudzić się z ręką w nocniku itp. Są one uporządkowane alfabetycznie, co w
połączeniu z systemem odsyłaczy do poszczególnych segmentów złożonego hasła ma ułatwić odszukanie
poszczególnych jednostek.
Odrębnymi hasłami są nadto wyrazy mające taką samą pisownię, ale różniące się właściwościami gra­
matycznymi lub etymologią (homonimy). W szczegółach przedstawia się to następująco. O wyodrębnieniu
homonimów decyduje po pierwsze przynależność do różnych części mowy, np.:
piec I - rzeczownik
piec II - czasownik

koło I - rzeczownik
koło II - przyimek

dokoła I - przysłówek
dokoła II - przyimek

Ponadto jako homonimy potraktowano wyrazy wykazujące różnice w odmianie. Mogą one być rezul­
tatem zróżnicowań rodzajowych, np.:
delfin I mos 'następca tronu'
delfin II mż 'ssak morski'
delfin III mnż 'styl pływacki'

O wyróżnieniu odrębnych jednostek decyduje również zróżnicowanie w zakresie liczby, np.:
atmosfera I (lp i lm) 'powłoka gazowa otaczająca planety'
atmosfera II (tylko w lp) 'nastrój'

W wypadku rzeczowników mających ten sam rodzaj i ten sam podstawowy wzorzec odmiany o wyodręb­
nieniu homonimu decyduje niekiedy różnica końcówki w jednym przypadku, np.:
bal I D. lp. -u 'zabawa'
bal II D. lp. -a 'kłoda'

Podstawę wyróżniania homonimów czasownikowych stanowią dwa kryteria:
1) Różnice w zakresie kategorii osoby. Odrębny homonim tworzą czasowniki występujące tylko w for­
mie trzeciej osoby lub nieosobowe, np.:
grzmieć I 'wydawać głośne dźwięki'
grzmieć II 'o zjawisku atmosferycznym'

IX

2) Różnice w sposobie tworzenia par aspektowych, zwłaszcza przedrostkowych, a także brak odpowied­
nika dokonanego lub niedokonanego (nie są to homonimy w ścisłym tego słowa znaczeniu). I tak
osobnymi hasłami w słowniku są czasowniki, które mają różne odpowiedniki dokonane, co pociąga
za sobą różnice znaczeniowe, np.:
krzyżować I - pokrzyżować 'psuć, udaremniać'
krzyżować II - skrzyżować 'układać coś na krzyż'
krzyżować III - ukrzyżować 'zadawać śmierć, przybijając do krzyża'

Jeśli czasownik w jednym lub kilku znaczeniach ma odpowiednik dokonany, zaś w innym znaczeniu
takiego odpowiednika nie ma, zostaje również rozbity na dwa hasła, np.:
pisać I - napisać (kilka znaczeń)
pisać II 'zajmować się pisaniem'

Ponadto wyróżniono homonimy w obrębie czasowników dokonanych, jeśli łączą się one z różnymi
czasownikami niedokonanymi albo nie mają odpowiedników niedokonanych, np.:
wychlapać I - wychlapywać
wychlapać II 'ujawniać coś sekretnego'

Homonimy wydziela się również na podstawie kryterium genetyczno-słowotwórczego. Wyrazy utwo­
rzone od podstaw różniących się etymologią są traktowane jako osobne hasła, np.:
celny I (od cel)
celny II (od celować)
celny III (od cło)

Homonimami są wreszcie wyrazy zapożyczone z innych języków, o takiej samej formie brzmieniowej
i ortograficznej oraz o identycznej odmianie, różniące się jednak źródłem, z którego zostały przejęte, np.:
blok I (niem.)
blok II (fr.)
blok III (ang.)

III. PORZĄDEK HASEŁ
1. Układ alfabetyczny
Hasła w Słowniku ułożone są w kolejności alfabetycznej. Zasada ta dotyczy także haseł wieloczłonowych,
które potraktowane zostały tak, jakby pomiędzy członami składowymi nie było odstępu. W wypadku
frazeologizmów zasada porządku alfabetycznego obejmuje te składniki hasła, które są wytłuszczone, nawet
jeśli znajdują się w nawiasach. W porządkowaniu alfabetycznym pominięte zostały natomiast składniki
występujące w nawiasie klamrowym {}, pisane zwykle kursywą, np. {coś}, {kogoś} itd.:
atak
atakować
a także
a tam
ataman

ł

łabędzi
łabędzia szyja
łabędzica
łabędzi śpiew

wołać I... - zawołać
wołać II
wołać o pomoc
wołać [wzywać] pomocy [na pomoc]
{coś} woła o pomstę do nieba

Wyjątek od tej reguły stanowią czasowniki z się, które umieszczone są bezpośrednio po czasownikach
podstawowych, czasem wbrew zasadzie porządku alfabetycznego:

X

sączyć
sączyć się
sączyć jad

łamać... - złamać
łamać się I... - złamać się
łamać się II... - połamać s i ę
łamać się III
łamać [połamać] (sobie) z ę b y {na kimś, na czymś}
łamać sobie język {na czymś}
łamać [suszyć] sobie głowę {nad czymś}

2. Kolejność homonimów
Każdemu homonimowi został przyporządkowany numer oznaczony cyfrą rzymską umieszczoną
haśle. Kolejność homonimów odpowiada zastosowanej numeracji:
piec I rz....
piec II cz....

klepać I cz.... - klepnąć ...
klepać II cz.... -wyklepać

zbójnicki I przym. ...
zbójnicki II rz....

właściwie I przysł....
właściwie II mod....

fair I przym.
fair II przysł....

kto I zaim. ...
kto II relat....

koło I rz....
koło II przyim....

ideał I rz. mnż ...
ideał II rz. mos ...

kamień I rz.... lm D. ~eni
kamień II rz.... blm

IV. BUDOWA ARTYKUŁU HASŁOWEGO

XI

1. Postać hasła
Hasła (jedno-, dwu- lub wielowyrazowe) są wytłuszczone i umieszczone w wierszu wysuniętym:

XII

Warianty ortograficzne i fonetyczne danego wyrazu umieszczone są w haśle obok siebie i oddzielone
znakiem ||:

2. Numer homonimu
Każdy homonim opatrzony został numerem oznaczonym wytłuszczoną cyfrą rzymską, umieszczoną po
haśle:

3. Wymowa
Informację o wymowie umieszczono bezpośrednio po haśle w nawiasie kwadratowym:

4. Część mowy
W Słowniku wyróżniono następujące części mowy: rzeczownik (rz.), zaimek (zaim.), przymiotnik
(przym.), liczebnik (licz.), czasownik (cz.), przysłówek (przysł.), modulant (mod.), przyimek (przyim.),
spójnik (spój.), relator (relat), wykrzyknik (wykrz.), dopowiedzenie (dop.) i operator metatekstowy (oper.
met.). Podział ten, odbiegający od tradycyjnej klasyfikacji, nawiązuje do koncepcji zawartej w Gramatyce
współczesnego języka polskiego, t. II Morfologia, pod red. R. Grzegorczykowej, R. Laskowskiego i H.
Wróbla (Warszawa 1984, s. 30-37), różniąc się jednak pewnymi szczegółami. I tak np. dwóm klasom
wyrazów - modalizatorom i partykułom - odpowiada w naszym słowniku jedna, nazwana terminem modu­
lant. Podobnie jako jedną część mowy traktujemy spójniki współrzędne i podrzędne. Odpowiednikiem
konektora względnego jest relator.
Nowością jest wyróżnienie operatora metatekstowego pomocnego w objaśnianiu niektórych form charak­
terystycznych przede wszystkim dla odmiany mówionej polszczyzny. Konsekwencją przyjęcia takiego

podziału jest to, że niektóre wyrazy zostały przyporządkowane do innych, niż w dawniejszych klasyfi­
kacjach, części mowy. Najistotniejsze różnice dotyczą interpretacji wyrazów zaliczanych tradycyjnie do
zaimków i liczebników.
Zakres użycia terminu zaimek jest stosunkowo wąski. W klasie zaimków znalazły się tylko wyrazy ok­
reślane tradycyjnie mianem zaimków rzeczowych. Należą do nich zatem zaimki osobowe ja, ty, my, wy, on,
zaimek zwrotny się, zaimki pytajne kto, co, zaimki nieokreślone ktoś, ktokolwiek, coś, cokolwiek oraz zaimki
przeczące nikt, nic.
Natomiast tzw. zaimki przymiotne ze względu na właściwości składniowe i fleksyjne zostały zaliczone
do klasy przymiotników lub relatorów. Tak więc przymiotnikami są wyrazy zaliczane w tradycyjnych klasy­
fikacjach do zaimków dzierżawczych, por. mój, twój, nasz, wasz, swój, zaimki wskazujące, np. ten, tamten,
ów, taki, zaimki pytajne, np. jaki, który, czyj, zaimki przeczące, np. niczyj, żaden, zaimki nieokreślone, np.
jakikolwiek, pewien, zaimki upowszechniające, np. wszystek, każdy. Natomiast zaimki względne, takie jak
jaki, który, mieszczą się w klasie relatorów. Z kolei zaimki przysłowne traktujemy jako przysłówki, np. tu,
tam, kiedy, nigdy, niekiedy, zawsze, lub relatory, np. gdzie, skąd, dokąd, którędy. Wreszcie zaimki liczebne
zostały zaliczone do klasy liczebników, np. tyle, ile, wiele, kilka. Węższy jest również zakres użycia terminu
liczebnik. Obejmuje on tylko liczebniki główne, np. dwa, trzy, dwadzieścia, sto, liczebniki zbiorowe, np.
dwoje, czworo, pięcioro, oraz liczebniki ułamkowe, np. pół, półtora. Liczebniki porządkowe, np. pierwszy,
drugi, piąty, piętnasty, setny, tysięczny, liczebniki wielokrotne, np. czterokrotny, liczebniki mnożne, np.
potrójny, liczebniki ilorakie, np. dwojaki, uznajemy za przymiotniki. Liczebniki przysłowne, takie jak dwo­
jako, trzykrotnie, poczwórnie, zostały włączone do klasy przysłówków.
Bliższego wyjaśnienia wymagają części mowy, których nie uwzględniają tradycyjne klasyfikacje,
mianowicie dopowiedzenie, modulant i operator metatekstowy.
Do klasy dopowiedzeń zaliczamy wyrazy, które nie wchodzą w związki składniowe z innymi wyrazami,
lecz tworzą samodzielne struktury zdaniowe. Są one częścią większych jednostek tekstowych (w dialogu) i
stanowią reakcję na wcześniejszą wypowiedź. Dopowiedzeniami są więc np. wyrazy takie jak tak, owszem,
naturalnie, dobrze, oczywiście, nie, czyżby, por.: Czy zgadzasz się z moją propozycją? - Tak (oczywiście,
owszem, nie).
Modulant jest to nieodmienna część mowy, wchodząca w związki składniowe z różnymi częściami
zdania. Służy on do wyrażania niektórych funkcji pragmatycznych, np. życzenia - oby, bodaj, pytania, np.
czy, nacechowania emocjonalnego, np. że. Ponadto modulanty służą do waloryzacji logicznej sądu, np. chyba,
podobno, prawdopodobnie, do określania zakresu odniesienia treści danego wyrażenia, np. nawet, tylko,
także, do waloryzacji określeń ilości lub stopnia natężenia, np. niemal, prawie. Niektóre wyrazy zaliczone
do tej klasy nazywano tradycyjnie partykułami.
Do klasy operatorów metatekstowych zaliczamy wyrazy i wyrażenia wspierające tworzenie tekstu
(przede wszystkim mówionego), np. otwierające lub zamykające wypowiedź, dzielące tekst na mniejsze jed­
nostki, sygnalizujące trwanie kontaktu pomiędzy rozmówcami, np. wiesz, znaczy, prawda, no nie. Opera­
torami metatekstowymi są również jednostki wprowadzające temat wypowiedzi, wyjaśnienia, hierar¬
chizujące odcinki tekstu, zapowiadające wyliczanie, np. po prostu, po pierwsze, to, powiedzmy, że tak
powiem.
W obrębie artykułu hasłowego część mowy właściwa danemu wyrazowi jest oznaczona odpowiednim
skrótem zapisanym kursywą:

5. Informacja fleksyjna
W (wyróżnionej kursywą) części artykułu hasłowego zawierającej informację fleksyjną wymieniony jest
rodzaj rzeczownika lub aspekt czasownika, numer paradygmatu (odsyłający do tabel), a także niektóre
końcówki i formy fleksyjne:

Szczegóły dotyczące podanych w artykule hasłowym wskazówek fleksyjnych i sposoby korzystania z
nich zostały omówione w rozdziale zatytułowanym Odmiana wyrazów.

6. Numery znaczeń
W numeracji znaczeń zastosowano wytłuszczone cyfry arabskie, natomiast wyróżnione w obrębie zna­
czenia ogólnego znaczenia szczegółowe wprowadzane są w artykule hasłowym symbolami literowymi (rów­
nież wytłuszczonymi):

7. Kwalifikatory
Kwalifikatory zastosowane w Słowniku informują o:
a) stylistycznym nacechowaniu wyrazu (np. ofic, pot.)
b) ograniczonym geograficznie zakresie używania danego słowa (np. reg.)

c) przynależności danego wyrazu do słownictwa środowiskowego (środ.) lub specjalistycznego (np.
med., praw., fiz., inform., sport, wojsk.)
d) niskiej frekwencji danego słowa we współczesnej polszczyźnie (rzad.).
Zrezygnowano natomiast m.in. z kwalifikatorów pragmatycznych (np. żart., obelż., lekcew.) i chro­
nologicznych (np. hist, dawn., przest.), czyniąc z tego typu informacji składniki definicji. Nie opatrzono
ponadto kwalifikatorami terminów i znaczeń specjalistycznych, jeśli są one rozpowszechnione, znane
przeciętnemu użytkownikowi języka, niespecjaliście.
Kwalifikator w postaci odpowiedniego skrótu pisanego kursywą umieszczono przed definicją, a w wy­
padku, gdy ten sam kwalifikator odnosi się do wszystkich znaczeń danego wyrazu, wówczas znajduje się po
informacji fleksyjnej, a przed numerem pierwszego znaczenia, albo jest powtórzony po każdym numerze
kolejnego znaczenia:

8. Rekcja
W artykule hasłowym podaje się (kursywą, w okrągłym nawiasie) jedynie rekcję przyimkową, i to tylko
wtedy, gdy dany człon w postaci wyrażenia przyimkowego jest obligatoryjnym dopełnieniem wyrazu
hasłowego. Dlatego przy czasowniku czekać nie dajemy informacji o rekcji, gdyż raz jest czekać (kogoś), a
innym razem czekać (na kogoś). Pojawi się ona natomiast przy czasowniku chodzić II, ponieważ przyimek
o występuje obligatoryjnie z dopełnieniem tego czasownika:

9. Definicja
Definicje zostały ujęte w cudzysłów w formie łapek ’:

Wyjątek stanowią definicje strukturalne i te, które odsyłają do innego hasła. Zaczynają się one małą literą,
po przecinku:

W Słowniku pominięto znaczenia znane wyłącznie wąskiemu gronu specjalistów z danej dziedziny. Po­
daje się natomiast te znaczenia specjalistyczne, z którymi użytkownik języka polskiego może zetknąć się na
co dzień, czytając literaturę piękną lub popularnonaukową, oglądając telewizję itp.

10. Przykłady użycia, cytaty
Przykłady użycia danego wyrazu podane są bezpośrednio po definicji i wprowadzone dwukropkiem.
Cytaty pochodzące z literatury, prasy, radia i telewizji wraz z (wymienionym w nawiasie) skrótem źródła, z
którego zostały zaczerpnięte, przytoczono zasadniczo pod hasłami lub znaczeniami nowymi, nie notowa­
nymi przez dotychczas wydane słowniki:

Nie podaje się natomiast informacji o pochodzeniu cytatów umieszczonych pod hasłami lub znaczeniami
obecnymi w innych słownikach.

11. Etymologia
Informację o etymologii podaje się w postaci skrótu języka, z którego dany wyraz pochodzi, umie­
szczonego w nawiasie kątowym < > na końcu artykułu hasłowego, np. <ang.>, <łac. z gr.>. Przy hasłach po­
chodzących od nazw miejscowych, nazwisk itp. stosuje się formuły: <od nazwiska...), <od nazwy miasta...>
itp. W wypadku homonimów o tej samej etymologii informację etymologiczną umieszcza się po ostatnim ho¬
monimie:

12. Odsyłacze
Odsyłacze zaczynające się od skrótu zob. występują przy:
a) wariantach ortograficznych lub fonetycznych danego hasła (odsyłają do wariantu uznanego za podsta­
wowy):

b) wariantach aspektowych czasownika (przy czasowniku dokonanym odsyłają do hasła dwuczłono­
wego, w którym człon pierwszy stanowi czasownik niedokonany):

c) hasłach, które są składnikami haseł wieloczłonowych - terminów, frazeologizmów (odsyłają do
pełnych postaci danego terminu, frazeologizmu):

V. GŁÓWNE ZASADY OPRACOWANIA FRAZEOLOGIZMÓW
1. Funkcje nawiasów
Hasło frazeologiczne jest ściągniętą postacią różnych wariantów tekstowych, realizujących ten sam sche­
mat składniowy i semantyczny. Wynika stąd zastosowanie aż trzech rodzajów nawiasów, mianowicie:
{ } — nawias wskazujący na wypełnianą zawsze pozycję składniową w obrębie frazeologizmu. To
wypełnienie może występować w dowolnym miejscu, tzn. na początku, w środku, na końcu frazeologizmu:
{coś} rośnie {komuś} w ustach
{komuś} tylko {coś} w głowie

Człony występujące w takim nawiasie podane są kursywą. W tej pozycji występują zwykle elementy ktoś,
coś, gdzieś itp.
[ ] - nawias sygnalizujący pojawianie się w danej pozycji synonimów. Przed nawiasem wymieniony jest
synonim najbardziej typowy, najczęstszy, natomiast w nawiasie inne, zwykle rzadziej używane synonimy:
rozpędzić [rozegnać, rozgonić] {kogoś} na cztery wiatry

Taki system zapisu stosowany jest wówczas, gdy synonimy tworzą zamkniętą grupę wyrazów. Jeśli
natomiast stanowią grupę otwartą, liczną, wówczas w nawiasie wymienia się jeden, dwa, czasem trzy
przykładowe synonimy i dodaje się skrót i syn.:
śmiać się [roześmiać się i syn.] {komuś} w twarz [i in.]
schwytać [i syn.] {kogoś} na gorącym uczynku

Jeśli z kolei w danej pozycji możliwa jest wymiana wyrazów niesynonimicznych, w nawiasie podaje się
kilka typowych, najczęściej używanych wyrazów i dodaje skrót i in. (= i inne):
wędrować [przechodzić i in.] z rąk do rąk

() - nawias wskazujący na fakultatywność danego członu w obrębie frazeologizmu. Obecność tego na­
wiasu w strukturze frazeologizmu jest sygnałem, że segment w nim zawarty może być pominięty w konkret­
nej realizacji tekstowej:
spadać - spaść [i syn.] (jak kot) na cztery łapy

XVIII

2. Tekstowe realizacje haseł frazeologicznych
Korzystając z podanego w Słowniku schematu danego frazeologizmu, można ustalić jego warianty aktu­
alizujące się w poszczególnych wypowiedziach (tekstach mówionych lub pisanych), np.:

hasło słownikowe:
przykładowe realizacje tekstowe:

{komuś} tylko {coś} w głowie
Jance tylko randki w głowie.
Antkowi tylko znaczki w głowie.

hasło słownikowe:
przykładowe realizacje tekstowe:

rozpędzić [rozegnać, rozgonić] {kogoś} na cztery wiatry
Policja rozpędziła demonstrantów na cztery wiatry.
Siły porządkowe rozegnały pseudokibiców na cztery wiatry.
Ochroniarze rozgonili chuliganów na cztery wiatry.

hasło słownikowe:
przykładowe realizacje tekstowe:

schwytać [i syn.] {kogoś} na gorącym uczynku
Schwytali ich na gorącym uczynku.
Złapano złodzieja na gorącym uczynku.

hasło słownikowe:
przykładowe realizacje tekstowe:

wędrować [przechodzić i in.] z rąk do rąk
Książka wędrowała z rąk do rąk...
Przesyłka przechodziła z rąk do rąk...
Paczka kursowała z rąk do rąk...

hasło słownikowe:
przykładowe realizacje tekstowe:

spadać - spaść [i syn.] (jak kot) na cztery łapy
On zawsze spada jak kot na cztery łapy.
On zawsze spada na cztery łapy.
Ona zawsze ląduje jak kot na cztery łapy.
Ona zawsze ląduje na cztery łapy.

Przyglądając się powyższym przykładom, można w uproszczeniu funkcję nawiasów przedstawić
następująco:
nawias {} jest sygnałem tego, że segment w nim zawarty należy zastąpić wyrazem w tej samej formie
gramatycznej;
nawias [ ] sygnalizuje, że element, który w nim umieszczono, jest członem wymiennym względem in­
nego, podanego lub zasygnalizowanego w strukturze frazeologizmu;
nawias () informuje o tym, że dany segment może zostać opuszczony, a opuszczenie to nie pociągnie za
sobą zmiany znaczenia frazeologizmu.

3. Odsyłacze do frazeologizmów
Odsyłacze do danego frazeologizmu znajdują się pod hasłami, które są składnikami tegoż związku
frazeologicznego. Nie odsyła się jednak od hasła, które jest jednocześnie członem rozpoczynającym dany
frazeologizm, a także od haseł będących przyimkami, spójnikami, czasem także zaimkami. Stosuje się
natomiast odsyłacze od haseł, które nie są wymienione w strukturze frazeologizmu, a jedynie zasygnalizo­
wane skrótem i syn. Tak więc odsyłacze do frazeologizmu schwytać [i syn.] {kogoś} na gorącym uczynku
zostały umieszczone pod hasłami złapać, przyłapać, chwycić, gorący, uczynek, nie ma natomiast
odsyłacza pod hasłem schwytać, które ma taką samą postać jak pierwszy człon wymienionego frazeolo­
gizmu.
W Słowniku zastosowano również odsyłacze od członów, które nie są samodzielnymi wyrazami, opa­
trując takie formy znakiem w postaci gwiazdki:

XIX

pantałyku * zob. zbić {kogoś} z pantałyku
bliska * zob. z bliska

oraz od nazw własnych wchodzących w skład frazeologizmów:
Piekarski zob. pleść [bredzić i syn.] jak (Piekarski) na mękach

Jeśli dane hasło składowe ma kilka homonimów, odsyłacz do frazeologizmu jest umieszczony po ostatnim
z nich:

W odniesieniu do przysłówków typu po polsku, po francusku, po angielsku zastosowano wyjątek.
Mianowicie, ze względu na to, że stanowią one stosunkowo liczną grupę, zrezygnowano z wydzielania haseł
polsku*, francusku*, angielsku* itd., natomiast odsyłacze do tych przysłówków umieszczone zostały pod
hasłami odpowiednio: polski, francuski, angielski itd.:

4. Miejsce frazeologizmu w Słowniku
Miejsce frazeologizmu wynika z układu alfabetycznego; mianowicie, brany jest pod uwagę pierwszy
człon samodzielny (tj. pisany drukiem tłustym) nawet wówczas, gdy znajduje się on w nawiasie okrągłym,
a więc jest członem fakultatywnym. Oznacza to, że pomijany jest segment w nawiasie {} pisany kursywą,
otwierający pozycję dla członu składniowego. Zatem frazeologizm {ktoś} pijany [zalany i syn.] w sztok [w
pestkę] znajdzie się po haśle pijany, a nie po haśle ktoś, natomiast związku frazeologicznego (mocno)
stąpać po ziemi należy szukać poniżej hasła mocno (por. też rozdz. III. Porządek haseł).

XX

ODMIANA WYRAZÓW
opracowana przez Bogusława Dunaj a
W artykule hasłowym po skrócie informującym o przynależności danego wyrazu do określonej części
mowy podaje się informacje fleksyjne, które umożliwiają tworzenie poprawnych form. Rzeczowniki,
przymiotniki i czasowniki zostały pogrupowane w odpowiednie wzorce odmian. Dokonując podziału na
grupy, kierowano się przede wszystkim względami praktycznymi, toteż różnią się one częściowo od
podziałów przyjmowanych w rozmaitych opisach gramatycznych.
W hasłach umieszczono numery paradygmatów, np. I, IIa, IIb itp. po skrócie określającym część mowy.
W hasłach rzeczownikowych numer paradygmatu poprzedza skrót określający rodzaj gramatyczny.
W poszczególnych hasłach podaje się formy, których ze względu na występowanie obocznych końcówek
nie można jednoznacznie utworzyć na podstawie podanych wzorców odmian, np. bok..., D. -u. Ponadto
zamieszczono informacje o tych formach, które charakteryzują się obocznościami tematycznymi, np.
woda..., CMc. wodzie; lm D. wód. Sygnalizuje się wreszcie zmiany postaci ortograficznej tematu fleksyj¬
nego, np. czerwień..., DCMc. ~eni.
Końcówki fleksyjne dodane do całości formy hasłowej poprzedza się kreseczką, np. pan..., lm M. -owie.
Formy wyrazowe wykazujące zmiany fonetyczne lub ortograficzne w temacie podaje się w całości, jeśli są
krótkie, np. wąż..., węża, kość..., lm M. kości. W wypadku dłuższych form wyrazowych przytacza się wraz
z końcówką fleksyjną zmienioną część tematu oraz pierwszą literę, która poprzedza tę zmienioną część.
Sygnalizuje to znak ~, np. stołek..., D. ~łka, płynąć..., ~nie.
Jeśli w danej kategorii fleksyjnej występują formy oboczne (obie poprawne), są one połączone znakiem ||,
np. pisarz..., lm D. -y || -ów, marznąć..., marzł || ~nął.

Rzeczownik
1. Formą hasłową rzeczownika jest mianownik liczby pojedynczej. Podstawową formą rzeczowników
nie mających liczby pojedynczej jest mianownik liczby mnogiej, np. fusy, nożyce.
2. Na podstawie kryterium rodzajowego wszystkie rzeczowniki podzielono na pięć grup: i (żeński), mnż
(męskonieżywotny), mż (męskożywotny), mos (męskoosobowy), n (nijaki). Rodzaj męskożywotny
lub męskonieżywotny ustala się wyłącznie na podstawie kryterium formalnego (B. lp = D. dla rodzaju
męskożywotnego, zaś B. lp = M. dla rodzaju męskonieżywotnego), a nie właściwości semantycznych.
Stąd np. rzeczownik walc zaliczono do rzeczowników męskożywotnych, ponieważ forma B. lp walca
równa jest D. Do męskoosobowych należą te rzeczowniki, które mają B. lm równy D., np. panów, leni
itp. W obrębie każdej z tych grup wydzielono odpowiednie wzorce odmian. W jednym wzorcu od­
miany może mieścić się kilka paradygmatów różniących się w niektórych przypadkach końcówkami.
Końcówki te przytacza się w poszczególnych artykułach hasłowych. Jeśli w danym przypadku niektóre
końcówki pojawiają się u nielicznych rzeczowników, możliwość wystąpienia takiej formy sygnalizuje
się, przytaczając w nawiasie odpowiedni przykład, np. (kotu). Rzeczowniki mające jedynie liczbę
mnogą należą ze względu na rodzaj do dwóch typów, mianowicie męskoosobowego (mos), np. rodzice
i niemęskoosobowego (nmos), np. nożyce, pomyje.
3. Końcówki przypadków liczby pojedynczej umieszcza się w haśle po skrótach odpowiednich przypad­
ków (bez oznaczenia liczby). Formy liczby mnogiej podaje się po skrócie lm.
4. Rzeczowniki, które nie mają form liczby mnogiej, są opatrzone skrótem blm. Natomiast rzeczowniki
występujące przede wszystkim w liczbie mnogiej są opatrzone uwagami typu: zwykle w lm, częściej
w lm itp.
5. Przy rzeczownikach odmieniających się jak przymiotniki podaje się informację: odm. jak przym. Dla
rzeczowników męskoosobowych odmieniających się jak przymiotniki, ale mających odrębną formę
M. lm utworzono osoby paradygmat - odmiana przymiotnikowo-rzeczownikowa (przym.-rz.).

XXI

RZECZOWNIKI RODZAJU ŻEŃSKIEGO

Ia

Ib

IIa

IIb

IIc

rada
rady
radzie
radę
radą
radzie
rado

sroka
sroki
sroce
srokę
sroką
sroce
sroko

łania
łani
łani
łanię
łanią
łani
łanio (ciociu)

armia
armii
armii
armię
armią
armii
armio

twierdza
twierdzy
twierdzy
twierdzę
twierdzą
twierdzy
twierdzo

rady (szanse)
rad
radom
rady
radami
radach
rady

sroki
srok
srokom
sroki
srokami
srokach
sroki

łanie
łań (uczelni)
łaniom
łanie
łaniami
łaniach
łanie

armie
armii
armiom
armie
armiami
armiach
armie

twierdze
twierdz (obroży)
twierdzom
twierdze
twierdzami
twierdzach
twierdze

III

IVa

IVa

IVb

IVb

gospodyni
gospodyni
gospodyni
gospodynię
gospodynią
gospodyni
gospodyni

sień
sieni
sieni
sień
sienią
sieni
sieni

część
części
części
część
częścią
części
części

noc
nocy
nocy
noc
nocą
nocy
nocy

rzecz
rzeczy
rzeczy
rzecz
rzeczą
rzeczy
rzeczy

M.
D.
C.
B.
N.

gospodynie
gospodyń
gospodyniom
gospodynie
gospodyniami

sienie
sieni
sieniom
sienie
sieniami

noce
nocy
nocom
noce
nocami

rzeczy
rzeczy
rzeczom
rzeczy
rzeczami

Mc.
W.

gospodyniach
gospodynie

sieniach
sienie

części
części
częściom
części
częściami
(kośćmi)
częściach
części

nocach
noce

rzeczach
rzeczy

Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.
Liczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.
Liczba mnoga

XXII

RZECZOWNIKI RODZAJU MĘSKONIEŻYWOTNEGO

I

I

IIa

IIa

bar
baru
barowi
bar
barem
barze
barze

nos
nosa
nosowi
nos
nosem
nosie
nosie

stolik
stolika
stolikowi
stolik
stolikiem
stoliku
stoliku

róg
rogu
rogowi
róg
rogiem
rogu
rogu

bary
barów
barom
bary
barami
barach
bary

nosy
nosów
nosom
nosy
nosami
nosach
nosy

stoliki
stolików
stolikom
stoliki
stolikami
stolikach
stoliki

rogi
rogów
rogom
rogi
rogami
rogach
rogi

IIb

III

III

III

gmach
gmachu
gmachowi
gmach
gmachem
gmachu
gmachu

kraj
kraju
krajowi
kraj
krajem
kraju
kraju

gwóźdź
gwoździa
gwoździowi
gwóźdź
gwoździem
gwoździu
gwoździu

pysio
pysia
pysiowi
pysio
pysiem
pysiu
pysiu

M.
D.
C.
B.
N.

gmachy
gmachów
gmachom
gmachy
gmachami

kraje
krajów
krajom
kraje
krajami

pysie
pysiów
pysiom
pysie
pysiami

Mc.
W.

gmachach
gmachy

krajach
kraje

gwoździe
gwoździ
gwoździom
gwoździe
gwoździami
|| gwoźdźmi
gwoździach
gwoździe

Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.
Liczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.
Liczba mnoga

pysiach
pysie

XXIII

RZECZOWNIKI RODZAJU MĘSKOŻYWOTNEGO
IIa

IIb

III

III

sokół
sokoła (wołu)
sokołowi (kotu)
sokoła
sokołem
sokole
sokole

wilk
wilka
wilkowi
wilka
wilkiem
wilku
wilku

wałach
wałacha
wałachowi
wałacha
wałachem
wałachu
wałachu

koń
konia
koniowi
konia
koniem
koniu
koniu

walc
walca
walcowi
walca
walcem
walcu
walcu

sokoły
sokołów
sokołom
sokoły
sokołami
sokołach
sokoły

wilki

wałachy
wałachów
wałachom
wałachy
wałachami
wałachach
wałachy

konie
koni
koniom
konie
końmi
koniach
konie

walce
walców
walcom
walce
walcami
walcach
walce

Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.
Liczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

wilków

wilkom
wilki
wilkami
wilkach
wilki

RZECZOWNIKI RODZAJU MĘSKOOSOBOWEGO

Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

I

I

I

I

IIa

pilot
pilota
pilotowi
pilota
pilotem
pilocie
pilocie

amator
amatora
amatorowi
amatora
amatorem
amatorze
amatorze

szef
szefa
szefowi
szefa
szefem
szefie
szefie

maestro
rybak
maestra
rybaka
maestrowi (panu) rybakowi
maestra
rybaka
maestrem
rybakiem
maestrze
rybaku
maestro
rybaku

piloci
pilotów
pilotom
pilotów
pilotami
pilotach
piloci

amatorzy
amatorów
amatorom
amatorów
amatorami
amatorach
amatorzy

szefowie
szefów
szefom
szefów
szefami
szefach
szefowie

maestrowie
maestrów
maestrom
maestrów
maestrami
maestrach
maestrowie

Liczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

rybacy
rybaków
rybakom
rybaków
rybakami
rybakach
rybacy

XXIV

RZECZOWNIKI RODZAJU MĘSKOOSOBOWEGO (cd.)

IIa

IIb

IIb

IIIa

IIIb

potomek
potomka
potomkowi
potomka
potomkiem
potomku
potomku

mnich
mnicha
mnichowi
mnicha
mnichem
mnichu
mnichu

chłopiec
chłopca
chłopcu
chłopca
chłopcem
chłopcu
chłopcze

oszołom
oszołoma
oszołomowi
oszołoma
oszołomem
oszołomie
oszołomie

obibok
obiboka
obibokowi
obiboka
obibokiem
obiboku
obiboku

potomkowie
potomków
potomkom
potomków
potomkami
potomkach
potomkowie

mnisi
mnichów
mnichom
mnichów
mnichami
mnichach
mnisi

chłopcy
chłopców
chłopcom
chłopców
chłopcami
chłopcach
chłopcy

oszołomy
oszołomów
oszołomom
oszołomów
oszołomami
oszołomach
oszołomy

obiboki
obiboków
obibokom
obiboków
obibokami
obibokach
obiboki

IIIc

IV

IV

V

V

zuch
zucha
zuchowi
zucha
zuchem
zuchu
zuchu

franciszkanin
franciszkanina
franciszkaninowi
franciszkanina
franciszkaninem
franciszkaninie
franciszkaninie

lwowianin
lwowianina
lwowianinowi
lwowianina
lwowianinem
lwowianinie
lwowianinie

leń
lenia
leniowi
lenia
leniem
leniu
leniu

król
króla
królowi
króla
królem
królu
królu

zuchy
zuchów
zuchom
zuchów
zuchami
zuchach
zuchy

franciszkanie
franciszkanów
franciszkanom
franciszkanów
franciszkanami
franciszkanach
franciszkanie

lwowianie
lwowian
lwowianom
lwowian
lwowianami
lwowianach
lwowianie

lenie
leni
leniom
leni
leniami
leniach
lenie

królowie
królów
królom
królów
królami
królach
królowie

Liczba pojedyncza

M.

D.
C.
B.
N.

M.
W.

Liczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

Liczba pojedyncza
M.

D.

C.
B.
N.
Mc.
W.
Liczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

xxv

RZECZOWNIKI RODZAJU MĘSKOOSOBOWEGO (cd.)

V

V

VIa

VIa

VIb

stolarz
stolarza
stolarzowi
stolarza
stolarzem
stolarzu
stolarzu

impresario
impresaria
impresariowi
impresaria
impresariem
impresariu
impresario

atleta
atlety
atlecie
atletę
atletą
atlecie
atleto

monarcha
monarchy
monarsze
monarchę
monarchą
monarsze
monarcho

kolega
kolegi
koledze
kolegę
kolegą
koledze
kolego

stolarze
stolarzy
stolarzom
stolarzy
stolarzami
stolarzach
stolarze

impresariowie
impresariów
impresariom
impresariów
impresariami
impresariach
impresariowie

atleci
atletów
atletom
atletów
atletami
atletach
atleci

monarchowie
monarchów
monarchom
monarchów
monarchami
monarchach
monarchowie

koledzy
kolegów
kolegom
kolegów
kolegami
kolegach
koledzy

VIIa

VIIa

VIIb

VIIIa

VIIIa

fajtłapa
fajtłapy
fajtłapie
fajtłapę
fajtłapą
fajtłapie
fajtłapo

wykidajło
wykidajły
wykidajle
wykidajłę
wykidajłą
wykidajle
wykidajło

niedołęga
niedołęgi
niedołędze
niedołęgę
niedołęgą
niedołędze
niedołęgo

baca
bacy
bacy
bacę
bacą
bacy
baco

zdrajca
zdrajcy
zdrajcy
zdrajcę
zdrajcą
zdrajcy
zdrajco

fajtłapy
fajtłapów
fajtłapom
fajtłapów
fajtłapami
fajtłapach
fajtłapy

wykidajły
wykidajłów
wykidajłom
wykidajłów
wykidajłami
wykidajłach
wykidajły

niedołęgi
niedołęgów
niedołęgom
niedołęgów
niedołęgami
niedołęgach
niedołęgi

bacowie
baców
bacom
baców
bacami
bacach
bacowie

zdrajcy
zdrajców
zdrajcom
zdrajców
zdrajcami
zdrajcach
zdrajcy

Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.
Liczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.
Liczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

XXVI

RZECZOWNIKI RODZAJU MĘSKOOSOBOWEGO (cd.)

VIIIa

VIIIb

IX

X (blm)

woźnica
woźnicy
woźnicy
woźnicę
woźnicą
woźnicy
woźnico

cieśla
cieśli
cieśli
cieślą
cieślą
cieśli
cieślo

sędzia
sędziego || sędzi
sędziemu | sędzi
sędziego || sędzię
sędzią
sędzi || sędzim
zim
sędzio

państwo
państwa
państwu
państwo
państwem
państwu
państwo

Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

XI (blp)
Liczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

cieśle
cieśli
cieślom
cieśli
cieślami
cieślach
cieśle

woźnice
woźniców
woźnicom
woźniców
woźnicami
woźnicach
woźnice

sędziowie
sędziów
sędziom
sędziów
sędziami
sędziach
sędziowie

rodzice
rodziców
rodzicom
rodziców
rodzicami
rodzicach
rodzice

ODMIANA PRZYMIOTNIKOWO-RZECZOWNIKOWA (przym.-rz.)

M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

Liczba pojedyncza
budowniczy
budowniczego
budowniczemu
budowniczego
budowniczym
budowniczym
budowniczy

Liczba mnoga
budowniczowie
budowniczych
budowniczym
budowniczych
budowniczymi
budowniczych
budowniczowie

RZECZOWNIKI NIEMĘSKOOSOBOWE (bez form liczby pojedynczej)

M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

fusy
fusów
fusom
fusy
fusami
fusach
fusy

drzwi
drzwi
drzwiom
drzwi
drzwiami
drzwiach
drzwi

wodze
wodzy
wodzom
wodze
wodzami
wodzach
wodze

pomyje
pomyj
pomyjom
pomyje
pomyjami
pomyjach
pomyje

usta
ust
ustom
usta
ustami
ustach
usta

XXVII

RZECZOWNIKI RODZAJU NIJAKIEGO
I
Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

IIa

IIb

III

IVa

IVb

V

udo
uda
udu
udo
udem
udzie
udo

wojsko
wojska
wojsku
wojsko
wojskiem
wojsku
wojsko

echo
echa
echu
echo
echem
echu
echo

morze
morza
morzu
morze
morzem
morzu
morze

niemowlę
niemowlęcia
niemowlęciu
niemowlę
niemowlęciem
niemowlęciu
niemowlę

imię
imienia
imieniu
imię
imieniem
imieniu
imię

liceum
liceum
liceum
liceum
liceum
liceum
liceum

uda
ud
(awizów)
udom
uda
udami
udach
uda

wojska
wojsk
(bucisków)
wojskom
wojska
wojskami
wojskach
wojska

echa
ech

morza
niemowlęta
mórz
niemowląt
(zboczy, narzędzi)
morzom
niemowlętom
morza
niemowlęta
morzami
niemowlętami
morzach
niemowlętach
morza
niemowlęta

imiona
imion

licea
liceów

imionom
imiona
imionami
imionach
imiona

liceom
licea
liceami
liceach

Liczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.
W.

echom
echa
echami
echach
echa

licea

Przymiotnik, zaimek, liczebnik i przysłówek
1. Przymiotniki wykazują niewielkie różnice w odmianie. Różnice te są związane z zakończeniem tematu
na spółgłoski twarde lub miękkie, występowaniem alternacji lub jej brakiem w mianowniku liczby
mnogiej rodzaju męskoosobowego oraz końcówką mianownika liczby pojedynczej rodzaju nijakiego.
PRZYMIOTNIK
Ia

Liczba pojedyncza
mż

M.
D.
C.
B.
N.
Mc.

mnż
młody
młodego
młodemu
młodego
młody
młodym
młodym

ż
młoda
młodej
młodej
młodą
młodą
młodej

mż

mnż
wysoki
wysokiego
wysokiemu
wysokiego
wysoki
wysokim
wysoki

n
młode
młodego
młodemu
młode
młodym
młodym

mos
nmos
młodzi
młode
młodych
młodym
młodych
młode
młodymi
młodych

Ib

Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.

Liczba mnoga

Liczba mnoga
ż
wysoka
wysokiej
wysokiej
wysoką
wysoką
wysokiej

n
wysokie
wysokiego
wysokim
wysokie
wysokim
wysokim

mos
nmos
wysocy
wysokie
wysokich
wysokim
wysokich
wysokie
wysokimi
wysokich

XXVIII

PRZYMIOTNIK (cd.)
IIa
Liczba pojedyncza
mż
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.

mnż

głupi
głupiego
głupiemu
głupiego
głupi
głupim
głupim

Liczba mnoga
ż
głupia
głupiej
głupiej
głupią
głupią
głupiej

n
głupie
głupiego
głupiemu
głupie
głupim
głupim

mos
głupi

nmos
głupie

głupich
głupim
głupich
głupie
głupimi
głupich

IIb
Liczba pojedyncza
mż

M.
D.
C.
B.
N.
Mc.

mnż
cudzy
cudzego
cudzemu
cudzego
cudzy
cudzym
cudzym

Liczba mnoga
ż
cudza
cudzej
cudzej
cudzą
cudzą
cudzej

n
cudze
cudzego
cudzemu
cudze
cudzym
cudzym

mos
nmos
cudzy
cudze
cudzych
cudzym
cudzych
cudze
cudzymi
cudzych

IIIa
Liczba pojedyncza
mż
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.

mnż

sam
samego
samemu
samego
same
samych
samym

Liczba mnoga
n
samo
samego
samemu
samo
samym
samym

ż
sama
samej
samej
samą
samą
samej

mos
sami

nmos
same
samych
samych
samych
same
samymi
samych

IIIb
Liczba pojedyncza
M.
D.
C.
B.
N.
Mc.

mż
mnż
wszystek
wszystkiego
wszystkiemu
wszystkiego wszystek
wszystkim
wszystkich

Liczba mnoga
ż
wszystka
wszystkiej
wszystkiej
wszystką
wszystką
wszystkiej

n
wszystko
wszystkiego
wszystkiemu
wszystko
wszystkim
wszystkim

mos
nmos
wszyscy
wszystkie
wszystkich
wszystkim
wszyscy
wszystkie
wszystkimi
wszystkich

2. Formą hasłową przymiotnika jest mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego. Nieliczne
przymiotniki mają w tym przypadku oboczne formy rodzaju męskiego, np. wesoły, wesół. W takim
przypadku umieszczamy w haśle oboczne postacie: wesoły || wesół, zaznaczając przy drugiej formie,
że występuje ona tylko w funkcji orzecznika.

XXIX

3. W hasłach podaje się formy męskoosobowe mianownika liczby mnogiej (dotyczy to paradygmatów
Ia, Ib, IIIa, IIIb). Zakończenie tych form jest umieszczone bezpośrednio po numerze paradygmatu, np.
przyjemny przym. Ia, ~ni, duży przym. IId, duzi.
4. W hasłach przymiotnikowych podaje się również formę prostą stopnia wyższego (jeśli dany przymiot­
nik jest stopniowany), np. szeroki..., ~rszy, dowcipny..., ~niejszy. Pomija się formy męskoosobowe
stopnia wyższego, ponieważ kończą się one zawsze na ~si. Nie uwzględnia się także form stopnia
najwyższego tworzonych za pomocą przedrostka naj-.
5. Jeżeli przysłówek ma formę stopnia wyższego, podaje się ją po skrócie oznaczającym część mowy,
np. gorąco przysł., ~ręcej, gorliwie przysł., ~wiej.
6. Odmianę zaimków, liczebników zbiorowych i liczebników głównych podaje się w artykule hasłowym.
Liczebniki takie jak tysiąc, milion, bilion odmieniają się jak liczebniki, co sygnalizuje się w haśle,
odsyłając do odpowiedniego wzorca odmiany.

Czasownik
1. Formą hasłową czasownika jest bezokolicznik.
2. Po skrócie oznaczającym część mowy podaje się skrót określający aspekt: ndk (niedokonany) lub dk
(dokonany), a następnie numer paradygmatu. Po numerze grupy koniugacyjnej przytacza się formy
1. i 3. osoby lp czasu teraźniejszego (lub przyszłego prostego) (niekiedy też 3. osoby lm) oraz formę
imiesłowu biernego (jeśli występuje), np. skupować..., ~puję, ~puję, ~any. W niektórych hasłach
czasownikowych podaje się też formy trybu rozkazującego oraz formy czasu przeszłego. Wszystkie
te formy przytacza się bez podania skrótów ich nazw gramatycznych. Podział na paradygmaty
czasownikowe jest w zasadniczych punktach zgodny z klasyfikacją zastosowaną w Gramatyce
współczesnego języka polskiego, t. II, Morfologia, pod red. R. Grzegorczykowej, R. Laskowskiego i
H. Wróbla, Warszawa 1984, s. 185-197. Paradygmaty czasowników nieregularnych takich jak chcieć,
kaszleć, pachnieć, iść, znaleźć, siąść, jechać, bać się, spać, dać, jeść, mieć, wiedzieć, być, przybyć
przytacza się osobno (numery od IXa do XIIb) podobnie jak w Małym słowniku odmiany wyrazów
trudnych, pod red. H. Wróbla, Kraków 1993, s. 114-143.
3. Czasowniki, które mają tylko formy 3. osoby, tzw. trzecioosobowe, opatruje się skrótem 3. os, nato­
miast czasowniki nieosobowe występujące tylko w formie 3. osoby liczby pojedynczej rodzaju ni­
jakiego są opatrzone skrótem nos.
4. Czasowniki niedokonane i dokonane tworzące pary aspektowe umieszcza się w jednym artykule
hasłowym. Pary aspektowe tworzą zarówno czasowniki typu rzucać - rzucić, wydobywać - wy­
dobyć, jak też pisać - napisać, robić - zrobić. Na pierwszym miejscu stawia się zawsze formy nie­
dokonane.
5. W zestawieniu ilustrującym odmianę czasowników podaje się formy czasu teraźniejszego (w wypadku
czasowników dokonanych - prostego przyszłego), trybu rozkazującego, trzeciej osoby liczby po­
jedynczej i mnogiej czasu przeszłego, imiesłowów przymiotnikowych i przysłówkowych, form
nieosobowych czasu przeszłego oraz rzeczowników odsłownych. Nie umieszcza się w nich natomiast
form trybu przypuszczającego, czasu przyszłego złożonego, pierwszej i drugiej osoby czasu przeszłe­
go, gdyż można je łatwo utworzyć na podstawie odpowiednich reguł gramatycznych.

1. Paradygmat

Ha

Ib

Ic

Id

IIa

IIb

IIIa

2. Bezokolicznik

malować

czytywać

ostrzeliwać

stawać

karać

rwać

szaleć

3. Aspekt (ndk a. dk)

ndk

ndk

ndk

ndk

ndk

ndk

ndk

4. Czas teraźniejszy (ndk)
albo czas przyszły prosty (dk)
lp
l. os.
2. os.
3. os.
lm
1. os.
2. os.
3. os.

maluję
malujesz
maluje
malujemy
malujecie
malują

czytuję
czytujesz
czytuje
czytujemy
czytujecie
czytują

ostrzeliwuję
ostrzeliwujesz
ostrzeliwuje
ostrzeliwujemy
ostrzeliwujecie
ostrzeliwują

staję
stajesz
staje
stajemy
stajecie
stają

karzę
karzesz
karze
karzemy
karzecie
karzą

rwę
rwiesz
rwie
rwiemy
rwiecie
rwą

szaleję
szalejesz
szaleje
szalejemy
szalejecie
szaleją

5. Tryb rozkazujący
lp
2. os.
lm
l.os.
2. os.

maluj
malujmy
malujcie

czytuj
czytujmy
czytujcie

ostrzeliwuj
ostrzeliwujmy
ostrzeliwujcie

stawaj
stawajmy
stawajcie

karz
karzmy
karzcie

rwij
rwijmy
rwijcie

szalej
szalejmy
szalejcie

6. Imiesłów (ndk)
przymiotnikowy czynny
przysłówkowy współczesny

malujący
malując

czytujący
czytując

ostrzeliwujący
ostrzeliwując

stający
stając

karzący
karząc

rwący
rwąc

szalejący
szalejąc

7. Czas przeszły
lp
rodz. m
ż
n
lm
rodz. mos
nmos

malował
malowała
malowało
malowali
malowały

czytywał
czytywała
czytywało
czytywali
czytywały

ostrzeliwał
ostrzeliwała
ostrzeliwało
ostrzeliwali
ostrzeliwały

stawał
stawała
stawało
stawali
stawały

karał
karała
karało
karali
karały

rwał
rwała
rwało
rwali
rwały

szalał
szalała
szalało
szaleli
szalały

8. Imiesłów przysłówkowy uprzedni (dk)

-

-

9. Imiesłów przymiotnikowy bierny
lp M. rodz. m
lm M. rodz. mos

malowany
malowani

czytywany
(nie używany)

ostrzeliwany

-

karany

rwany

-

ostrzeliwani

-

karani

(nie używany)

-

10. Forma nieosobowa czasu przeszłego

malowano

czytywano

ostrzeliwano

stawano

karano

rwano

szalano

11. Rzeczownik odsłowny

malowanie

czytywanie

ostrzeliwanie

stawanie

karanie

rwanie

szalenie

1. Paradygmat

IIIb

IIIc

IVa

IVb

IVc

Va

Vb

2. Bezokolicznik

siać

myć

krzyknąć

marznąć

uciec

ciąć

drzeć

3. Aspekt (ndk a. dk)

ndk

ndk

dk

ndk

dk

ndk

ndk

4. Czas teraźniejszy (ndk)
albo czas przyszły prosty (dk)
lp
1.
os.
2. os.
3. os.
lm
1. os.
2. os.
3. os.

sieję
siejesz
sieje
siejemy
siejecie
sieją

myję
myjesz
myje
myjemy
myjecie
myją

krzyknę
krzykniesz
krzyknie
krzykniemy
krzykniecie
krzykną

marznę
marzniesz
marznie
marzniemy
marzniecie
marzną

ucieknę
uciekniesz
ucieknie
uciekniemy
uciekniecie
uciekną

tnę
tniesz
tnie
mierny
miecie

mą

drę
drzesz
drze
drzemy
drzecie
drą

5. Tryb rozkazujący
lp
2. os.
lm
1. os.
2. os.

siej
siejmy
siejcie

myj
myjmy
myjcie

krzyknij
krzyknijmy
krzyknijcie

marznij
marznijmy
marznijcie

ucieknij
ucieknijmy
ucieknijcie

tnij
tnijmy
tnijcie

drzyj
drzyjmy
drzyjcie

6. Imiesłów (ndk)
przymiotnikowy czynny
przysłówkowy współczesny

siejący
siejąc

myjący
myjąc

_

marznący
marznąc

—

-

tnący
tnąc

drący
drąc

7. Czas przeszły
lp
rodz. m
ż
n
lm
rodz. mos
nmos

siał
siała
siało
siali || sieli
siały

mył
myła
myło
myli
myły

krzyknął
krzyknęła
krzyknęło
krzyknęli
krzyknęły

marzł || marznął uciekł
marzła
uciekła
marzło
uciekło
marzli
uciekli
marzły
uciekły

ciął
cięła
cięło
cięli
cięły

darł
darła
darło
darli
darły

krzyknąwszy

-

uciekłszy

—

—

8. Imiesłów przysłówkowy uprzedni (dk)
9. Imiesłów przymiotnikowy bierny
lp M. rodz. m
lm M. rodz. mos

siany
(nie używany)

myty
myci

-

-

-

cięty
cięci

darty
darci

10. Forma nieosobowa czasu przeszłego

siano

myto

krzyknięto

marznięto

ucieknięto

cięto

darto

11. Rzeczownik odsłowny

sianie

mvcie

krzyknięcie

marznięcie

-

cięcie

darcie

X
X
X

1. Paradygmat

Vc

Vd

VIa

VIb

VIIa

VIIb

VIIIa

2. Bezokolicznik

wieźć

piec

leżeć

lecieć

straszyć

robić

czytać

3. Aspekt (ndk a. dk)

ndk

ndk

ndk

ndk

ndk

ndk

ndk

4. Czas teraźniejszy (ndk)
albo czas przyszły prosty (dk)
lp
l. os.
2. os.
3. os.
lm
1. os.
2. os.
3. os.

wiozą
wieziesz
wiezie
wieziemy
wieziecie
wiozą

piekę
pieczesz
piecze
pieczemy
pieczecie
pieką

leżę
leżysz
leży
leżymy
leżycie
leżą

lecę
lecisz
leci
lecimy
lecicie
lecą

straszę
straszysz
straszy
straszymy
straszycie
straszą

robię
robisz
robi
robimy
robicie
robią

czytam
czytasz
czyta
czytamy
czytacie
czytają

5. Tryb rozkazujący
lp
2. os.
lm
l. os.
2. os.

wieź
wieźmy
wieźcie

piecz
pieczmy
pieczcie

leż
leżmy
leżcie

leć
lećmy
lećcie

strasz
straszmy
straszcie

rób
róbmy
róbcie

czytaj
czytajmy
czytajcie

6. Imiesłów (ndk)
przymiotnikowy czynny
przysłówkowy współczesny

wiozący
wioząc

piekący
piekąc

leżący
leżąc

lecący
lecąc

straszący
strasząc

robiący
robiąc

czytający
czytając

7. Czas przeszły
lp
rodz. m
ż
n
lm rodz. mos
nmos

wiózł
wiozła
wiozło
wieźli
wiozły

piekł
piekła
piekło
piekli
piekły

leżał
leżała
leżało
leżeli
leżały

leciał
leciała
leciało
lecieli
leciały

straszył
straszyła
straszyło
straszyli
straszyły

robił
robiła
robiło
robili
robiły

czytał
czytała
czytało
czytali
czytały

9. Imiesłów przymiotnikowy bierny
lp M. rodz. m
lm M. rodz. mos

wieziony
wiezieni

pieczony
pieczeni

-

-

straszony
straszeni

robiony
robieni

czytany
(nie używany)

10. Forma nieosobowa czasu przeszłego

wieziono

pieczono

leżano

leciano

straszono

robiono

czytano

11. Rzeczownik odsłowny

wiezienie

pieczenie

leżenie

lecenie

straszenie

robienie

czytanie

8. Imiesłów przysłówkowy uprzedni (dk)

1. Paradygmat

VIIIb

IXa

IXb

IXc

IXd

IXe

IXf

2. Bezokolicznik

umieć

chcieć

kaszleć

pachnieć

iść

znaleźć

siąść

3. Aspekt (ndk a. dk)

ndk

ndk

ndk

ndk

ndk

dk

dk

4. Czas teraźniejszy (ndk)
albo czas przyszły prosty (dk)
lp
l.os.
2. os.
3. os.
lm
1. os.
2. os.
3. os.

umiem
umiesz
umie
umiemy
umiecie
umieją

chcę
chcesz
chce
chcemy
chcecie
chcą

kaszlę
kaszlesz
kaszle
kaszlemy
kaszlecie
kaszlą

pachnę
pachniesz
pachnie
pachniemy
pachniecie
pachną

idę
idziesz
idzie
idziemy
idziecie
idą

znajdę
znajdziesz
znajdzie
znajdziemy
znajdziecie
znajdą

siądę
siądziesz
siądzie
siądziemy
siądziecie
siądą

5. Tryb rozkazujący
lp
2. os.
lm
1. os.

umiej
umiejmy

chciej
chciejmy

pachnij
pachnijmy

idź
idźmy

znajdź
znajdźmy

siądź
siądźmy

2. os.

umiejcie

chciejcie

pachnijcie

idźcie

znajdźcie

siądźcie

6. Imiesłów (ndk)
przymiotnikowy czynny
przysłówkowy współczesny

kaszl || kaszlaj
kaszlmy
|| kaszlajmy
kaszlcie
|| kaszlajcie

umiejący
umiejąc

chcący
chcąc

kaszlący
kaszląc

pachnący
pachnąc

idący
idąc

—
—

—
—

7. Czas przeszły
lp
rodz. m
ż
n
lm rodz. mos
nmos

umiał
umiała
umiało
umieli
umiały

chciał
chciała
chciało
chcieli
chciały

kaszlał
kaszlała
kaszlało
kaszleli
kaszlały

pachniał
pachniała
pachniało
pachnieli
pachniały

szedł
szła
szło
szli
szły

znalazł
znalazła
znalazło
znaleźli
znalazły

siadł
siadła
siadło
siedli
siadły

znalazłszy

siadłszy

8. Imiesłów przysłówkowy uprzedni (dk )
9. Imiesłów przymiotnikowy bierny
lp M. rodz. m
lm M. rodz. mos
10. Forma nieosobowa czasu przeszłego
11 Rzeczownik odsłowny

chciany
chciani
umiano

znaleziony
znalezieni

chciano

kaszlano

znaleziono

chcenie

kaszlanie

znalezienie

1. Paradygmat

IXg

Xa

Xb

XIa

XIb

XIc

XId

2. Bezokolicznik

jechać

bać się

spać

dać

jeść

mieć

wiedzieć

3. Aspekt (ndk a. dk)

ndk

ndk

ndk

dk

ndk

ndk

ndk

jadę
jedzie
jedziemy
jedziecie
jadą

boję się
boisz się
boi się
boimy się
boicie się
boją się

śpię
śpisz
śpimy
śpicie
śpią

dam
dasz
da
damy
dacie
dadzą

jem
jesz
je
jemy
jecie
jedzą

mam
masz
ma
mamy
macie
mają

wiem
wiesz
wie
wiemy
wiecie
wiedzą

5. Tryb rozkazujący
lp
2. os.
lm
1. os.
2. os.

jedź
jedźmy
jedźcie

bój się
bójmy się
bójcie się

śpij
śpijmy
śpijcie

daj

dajmy
dajcie

jedz
jedzmy
jedzcie

miej
miejmy
miejcie

wiedz
wiedzmy
wiedzcie

6. Imiesłów (ndk)
przymiotnikowy czynny
przysłówkowy współczesny

jadący
jadąc

bojący się
bojąc się

śpiący
śpiąc

__

jedzący
jedząc

mający
mając

wiedzący
wiedząc

7. Czas przeszły
lp
rodz. m
ż
n
lm
rodz
mos
nmos

jechał
jechała
jechało
jechali
jechały

bał się
bała się
bało się
bali się
bały się

spał
spała
spało
spali
spały

dał
dała
dało
dali
dały

jadł
jadła
jadło
jedli
jadły

miał
miała
miało
mieli
miały

wiedział
wiedziała
wiedziało
wiedzieli
wiedziały

8. Imiesłów przysłówkowy uprzedni (dk)

-

-

dawszy

9. Imiesłów przymiotnikowy bierny
lp M. rodz. m
lm M. rodz. mos

-

-

dany
dani

jedzony
jedzeni

10. Forma nieosobowa czasu przeszłego

jechano

bano się

spano

dano

jedzono

miano

wiedziano

11. Rzeczownik odsłowny

jechanie

banie się

spanie

danie

jedzenie

4. Czas teraźniejszy (ndk)
albo czas przyszły prosty (dk)
lp
l.os.
2. os.
3, os.
lm
l.os.
2. os.
3. os.

śpi

__

1. Paradygmat

XIIa

XIIb

2. Bezokolicznik

być

przybyć

3. Aspekt (ndk a. dk)

ndk

dk

4. Czas teraźniejszy (ndk)
albo czas przyszły prosty (dk)
lp
l. os.
2. os.
3. os.
lm
1. os.
2. os.
3. os.

jestem
jesteś
jest
jesteśmy
jesteście
są

przybędę
przybędziesz
przybędzie
przybędziemy
przybędziecie
przybędą

5. Tryb rozkazujący
lp
2. os.
lm
1. os.
2. os.

bądź
bądźmy
bądźcie

przybądź
przybądźmy
przybądźcie

6. Imiesłów (ndk)
przymiotnikowy czynny
przysłówkowy współczesny

będący
będąc

-

był
była
było
byli
były

przybył
przybyła
przybyło
przybyli
przybyły

8. Imiesłów przysłówkowy uprzedni (dk)

-

przybywszy

9. Imiesłów przymiotnikowy bierny
lp M. rodz. m
lm M. rodz. mos

-

-

7. Czas przeszły
lp
rodz. m

ż

lm

rodz

n
mos
nmos

10 Forma nieosobowa czasu przeszłego
11 Rzeczownik odsłowny

przybyto
bycie

przybycie

XXXVI

WYKAZ ŹRÓDEŁ
1. Prasa, radio, telewizja, język mówiony
Ang
Ant
Arc
Aura
Cash
CzK
Detektyw
DP
DR
Dz
DzP
E
Echo Kr
GK
GN
GP
GW
GWKr
GWM
Jestem
KTO
Ład
Naj
NCz
Niedz
NŚ
P
PCKur
Pani
PD
PiŻ
Podkar
PorDom
PR
Przekrój
Przyj
RMF
Rz
SEx
Sp
Sport

Angora
Antena
Arcana

Czas Krakowski
Discopolo
Dobre Rady
Dziewczyna
Dziennik Polski
Echo (tygodnik nowosądecki)
Echo Krakowa
Gazeta Krakowska
Gość Niedzielny
Gazeta Polska
Gazeta Wyborcza
Gazeta Wyborcza w Krakowie
Gazeta Wyborcza. Magazyn
KTO. Krakowski Tygodnik Ogłoszeniowy

Najwyższy Czas!
Niedziela
Nowy Świat
Polityka
PC Kurier
Pani Domu
Prawo i Życie
Podkarpacie
Poradnik Domowy
Polskie Radio
Przyjaciółka
Radio, Muzyka, Fakty (RMF FM)
Rzeczpospolita
Super Express
Spotkania

XXXVII

ŚwKob
TDz
Tempo
TOp
TP
TR
TS
TŚ1
TV (I, II)
Twój Styl
W drodze
Wp
WW
Z
ŻW

Świat Kobiety
Twoje Dziecko
Trybuna Opolska
Tygodnik Powszechny
Tylko Rock
Tygodnik Solidarność
Trybuna Śląska
Telewizja Polska (program I, II)
Wprost
Wiadomości Wędkarskie
Zasłyszane (przykłady z języka mówionego)
Życie Warszawy

2. Książki
Bar. WŚ
Biał. O
Biał. R
Bieńk. LB
Bin. DC
Bl. P
Boch. S
Boj. A
Brat. R
Bucz. N
Bys. S
Chmiel. DB
Chor. S
Chwin K
Cz. N
Dąb. N
Dej. K
Dęb. R
Dob.
Kow.
Dz. Sz
El. B
Fed. FD
Flesz. Cz

H. Bardijewski, Wiek świateł. Powieść, Warszawa 1992.
M. Białoszewski, Obmacywanie Europy czyli dziennik okrętowy; Ameryka,
Warszawa 1988.
M. Białoszewski, Rozkurz, Warszawa 1980.
D. Bieńkowska, Lotem bliżej, Łódź 1989.
R. Binkowski, Długa choroba, Łódź 1988.
A. Blaga, Pandemonium, Warszawa 1994.
J. Bocheński, Stan po zapaści, Warszawa 1990.
A. Bojarska, Agitka, Warszawa 1990.
R. Bratny, Rok 199? czyli dziura w płocie, Warszawa 1993.
M. Buczkówna, Nie będzie raju, Warszawa 1990.
Z. Bystrzycka, Sińce i makijaż, Warszawa 1989.
J. Chmielewska, Dzikie białko. Powieść z okresu międzykartkowego,
Warszawa 1990.
M. Choromański, Skandal w Wesołych Bagniskach, Warszawa 1993.
S. Chwin, Krótka historia jednego żartu (sceny z Europy Środkowo-Wschod­
niej), Kraków 1991.
S. Czycz, Nie wierz nikomu, cz. I Baza, Kraków 1987.
W. Dąbrowa, Nie jestem pijakiem, Łódź 1991.
S. Dejczer, Kochanek Hitlera, Poznań 1993.
M. T. Dębowski, Rok chińskiego lisa, Szczecin 1989.
B. Dobkiewicz, A. Kowalczyk, Piękne, mądre i bogate czyli polskie biznes¬
menki, Warszawa 1992.
B. Dzitko, Szok, Warszawa 1987.
L. Elektorowicz, Być i nie być, Kraków 1993.
J. Fedorowicz, Felietony i dialogi, Warszawa 1989.
S. Fleszarowa-Muskat, Czarny warkocz, Szczecin 1985.

XXXVIII

Garz. O
Głow.
M
Gret. KM
Hol. T
Jel. Dz
Kacz. A
Kam. R
Kar. PN
Kaw. G
Kaz. G.
Kaz. K
Kąk. P
Kis. PW
Klaw. KA
Kof. P
Kon. Cz
Kon. MA
Kos Z
Kow. K
Krall S
Krall T
Kras. O
Krz. KP
Krz. O
Łap. W
Lat. PS
Leg. P
Leo. Fac
Łys. F
Łys L
Łys NŁ 2
Łys NŁ 3
Mich. M
Min. SP
Myś. K
Naw. P
Netz BG
New. Z
Nien. R
Now. N
Nur. L
Ol. PP
Or. D
Or. T

G. Garztecka, Ostatnia wojna światów, Warszawa 1992.
J. Głowacki, Moc truchleje, Warszawa 1990.
M. Gretkowska, Kabaret metafizyczny, Warszawa 1994.
A. Hollanek, Topless, Warszawa 1990.
Z. Jelinek, Dział ogłoszeń, Warszawa 1984.
J. Kaczmarski, Autoportret z kanalią, Warszawa 1994.
J. Kamiński, Retrospekcja, Szczecin 1990.
M. Karpiński, Pani Nadzieja, Milanówek 1990.
H. Kawiorski, Goniec, Warszawa 1990.
M. Kaziów, Gdy moim oczom, Warszawa 1985.
A. Kazbal, Klucz, Warszawa 1989.
K. Kąkolewski, Paradis, Kraków 1989.
S. Kisielewski, Przygoda w Warszawie, Kraków 1989.
A. Klawitter, Kaja i Anna, Poznań 1991.
K. Kofta, Pawilon małych drapieżców, Warszawa 1988.
T. Konwicki, Czytadło, Warszawa 1992.
T. Konwicki, Mała apokalipsa, Warszawa 1988.
J. B. Kos, Zapaść. Opowiadania szpitalne, Wrocław 1991.
K. Kowalski, Którego kocham, Szczecin 1989.
H. Krall, Sublokatorka, Warszawa 1989.
H. Krall, Taniec na cudzym weselu, Warszawa 1993.
J. P. Krasnodębski, Odwyk, Warszawa 1989.
J. Krzysztoń, Krzyż Południa, Warszawa 1983.
J. Krzysztoń, Obłęd, t. 1-3, Warszawa 1979.
D. Lapierre, Więksi niż miłość, Warszawa 1992.
B. Latawiec, Pusta szkoła, Warszawa 1987.
L. Legut, Piotrek zgubił dziadka oko, a Jasiek chce dożyć spokojnej starości,
Warszawa 1989.
Leonard, Facet, Warszawa 1990.
W. Łysiak, Flet z mandragory, Warszawa 1981.
W. Łysiak, Lepszy, Warszawa 1990.
W. Łysiak, Łysiak na łamach 2 oraz wywiad-rzeka, Warszawa 1993.
W. Łysiak, Łysiak na łamach 3 oraz wywiad-rzeka, Warszawa 1995.
M. Michałowska, Portret nocą malowany, Warszawa 1985.
A. Minkowski, Sekrety prominentów, Łódź 1990.
W. Myśliwski, Kamień na kamieniu, Warszawa 1988.
B. Nawrocka-Dońska, Prywatny pamiętnik, Warszawa 1988.
F. Netz, Biała gorączka, Katowice 1980.
I. Newerly, Zostało z uczty bogów, Paryż 1986.
Z. Nienacki, Raz w roku w Skiroławkach, Olsztyn 1983.
M. Nowakowski, Notatki z codzienności (grudzień 1982 - lipiec 1983),
Warszawa 1993.
M. Nurowska, Listy miłości, Warszawa 1993.
J. Olszewski, Przerwana premiera, Warszawa 1992.
K. Orłoś, Drugie wrota w las, Warszawa 1992.
K. Orłoś, Trzecie kłamstwo, Warszawa 1990.

XXXIX

Os. BB
Ostr. M
Per. P
Pos. W
Red. D
Red. Sz
Ros. PN
Roz. Ż
Rym. R
Rysz. P
Saf. A
Sies. M
SKO
Słod.
D
Słyk W
Stan. M
Staw. N
Stom. N
Szczep. K
Szczep. M
Szczyp. A
Tr. Z
Wol. B
Wol. P
Zag. CK
Zey. N
Zg. P
Żel. T
Ż. Cn

A. Osiecka, Biała bluzka, Kraków 1988.
E. Ostrowska, Mama, Kaśka i gangsterzy, Łódź 1984.
A. Perepeczko, Pana Jędrusia wyprawa po zielone runo, Gdańsk 1989.
Z. Posmysz, Wdowa i kochankowie, Warszawa 1988.
E. Redliński, Dolorado, Warszawa 1989.
E. Redliński, Szczuropolacy, wyd. 2., Warszawa 1994.
B. Rosiek, Pamiętnik narkomanki, wyd. 2, Katowice 1988.
W. Rozbicki, Żurawiejka, Białystok 1988.
J. M. Rymkiewicz, Rozmowy polskie latem 1983, Paryż 1984.
C. Ryszka, Winnica Padre Pio, Wrocław 1988.
Z. Safjan, A - jak absurd..., Warszawa 1988.
K. Siesicka, Moja droga Aleksandro, Warszawa 1983.
D. Gookin, W. Wong, C. van Buren, Ilustrowany słownik komputerowy dla
opornych, Warszawa 1994.
A. Słodowy, Diabły drzemią na ścianach, Poznań 1993.
M. Słyk, W krupniku rozstrzygnięć, Warszawa 1986.
S. Stanuch, Modlitwa o szczęśliwą śmierć, Warszawa 1990.
J.S. Stawiński, Niekłamane oblicze Jana Piszczyka, Warszawa 1990.
J. Stompor, Narkomanka, Olsztyn 1980.
J. J. Szczepański, Kadencja, Kraków 1986.
J. J. Szczepański, Mija dzień, Kraków 1994.
A. Szczypiorski, Autoportret z kobietą, Poznań 1994.
J. Trębicki, Zbrodnia i..., Kraków 1988.
M. Wolski, Bogowie jak ludzie, Katowice 1991.
M. Wolski, Piąty odcień zieleni, Poznań 1991.
A. Zagajewski, Cienka kreska, Kraków 1983.
A. Zeyland, Nienawiść, Poznań 1990.
M. Zgaiński, Podroby, Warszawa 1988.
J. Żelazny, Taniec błaznów, Warszawa 1984.
T. Żychiewicz, Cnoty i niecnoty, Kraków 1990.

XL

OBJAŚNIENIA SKRÓTÓW
a.
afr.
agr.
alb.
algon.
amer.
anat.
ang.
antr.
arab.
aram.
archeol.
archit.
astr.
astron.
austral.
B.
białorus.
bibliot.
biochem.
biol.
blm
blp
bot.
bud.
bułg.

albo
afrykańskie (języki); afrykański
agrotechnika
albański
algonkiński
amerykański
anatomia
angielski
antropologia
arabski
aramejski
archeologia
architektura
astronomia
astronautyka
australijski
biernik
białoruski
bibliotekarstwo
biochemia
biologia
bez liczby mnogiej
bez liczby pojedynczej
botanika
budownictwo
bułgarski

C.
celt.
chem.
chiń.
chor.
CMc.
cybern.
cz.
czes.

celownik
celtycki
chemia
chiński
choreografia
celownik i miejscownik
cybernetyka
czasownik
czeski

D.
DCMc.
dk
dłż.
dop.
druk.
duń.

dopełniacz
dopełniacz, celownik i miejscownik
dokonany
dolnołużycki
dopowiedzenie
drukarstwo
duński

ekon.
elektr.

ekonomia
elektryka, elektrotechnika

XLI

elektron.
est.
etn.

elektronika
estoński
etnografia

farm.
film.
filoz.
fiń.
fiz.
fizjol.
flam.
fot.
fr.

farmacja
film, filmowy
filozofia
fiński
fizyka
fizjologia
flamandzki
fotografia, fotografika
francuski

genet.
geod.
geogr.
geol.
głż.
goc.
górn.
gr-

genetyka
geodezja
geografia
geologia
górnołużycki
gocki
górnictwo
grecki

hand.
hebr.
hind.
hiszp.
hol.
hutn.

handel
hebrajski
hinduski
hiszpański
holenderski
hutnictwo

i in.
indiań.
irl.
inform.
island.
i syn.
itd.
itp.
jap.
jęz.
karaib.
kirgis.
kolej.
kopt.
ksiąg.
leśn.
licz.

i inne
indiańskie (języki); indiański
irlandzki
informatyka
islandzki
i synonimy
i tak dalej
i tym podobne
japoński
językoznawstwo
karaibski
kirgiski
kolejnictwo
koptyjski
księgowość
leśnictwo
liczebnik

XLII

lit.
litew.
lm
log.
lotn.
lp

literatura
litewski
liczba mnoga
logika
lotnictwo
liczba pojedyncza

łac.
łac. kośc.
łot.
łow.

łaciński
łacina kościelna
łotewski
łowiectwo

m
M.
mal.
mandż.
mat.
Mc.
med.
meteorol.
metrol.
m.in.
miner.
mit.
mnż
mod.
mong.
mors.

męski (rodzaj)
mianownik
malajski
mandżurski
matematyka
miejscownik
medycyna
meteorologia
metrologia
między innymi
mineralogia
mitologia
męskonieżywotny
modulant
mongolski
morskie (sprawy związane z żeglugą morską,
z przemysłem okrętowym)
męskoosobowy
muzyka
męskożywotny

mos
muz.
mż
n.
N.
ndk
ndm
n.e.
ngr.
niem.
nłac.
nmos
norw.
nos
np.
num.
odm.

ofic.
ogr.

nijaki (rodzaj)
narzędnik
niedokonany
nieodmienny
naszej ery
nowogrecki
niemiecki
nowołaciński
niemęskoosobowy
norweski
nieosobowy
na przykład
numizmatyka
odmiana, odmieniający się
oficjalny
ogrodnictwo

XLIII

ok.
oper. met.
orm.
os
osm.
osm.-tur.

około
operator metatekstowy
ormiański
osobowy, osoba
osmański
osmańsko-turecki

paleont.
pedag.
pers.
peruw.
petr.
płac.
płd.
płn.
p.n.e.
pol.
polit.
port.
pot.
praw.
prowans.
przyim.
przym.
przym.-rz.
przysł.
psych.
pszcz.

paleontologia
pedagogika
perski
peruwiański
petrografia
późnołaciński
południowy
północny
przed naszą erą
polski
polityka, politologia
portugalski
potoczny
prawo, prawniczy
prowansalski
przyimek
przymiotnik, przymiotnikowy
przymiotnikowo-rzeczownikowy
przysłówek, przysłówkowy
psychologia
pszczelarstwo

r.
rad.
reg.
relat.
rel.
roln.
ros.
rum.
rus.
ryb.
rz.
rzad.
rzem.
sanskr.
sem.
serb.-chorw.
skand.
skrót.
słowac.
słoweń.

rok
radiofonia, radiotechnika
regionalny
relator
religioznawstwo
rolnictwo
rosyjski
rumuński
ruski
rybołóstwo
rzeczownik, rzeczownikowy
rzadko używany
rzemiosło
sanskrycki
semicki język
serbsko-chorwacki
skandynawski
skrótowiec
słowacki
słoweński

XLIV

socjol.
sport.
spój.
stom.
st. wyższy
syn.
syr.
szt.
szw.
śrdwłac.
środ.
tat.
teatr.
techn.
tur.
turkm.
ukr.
ural.-ałt.
urb.
w.
W.
wet.
węg.
wł.
włókn.
wojsk.
wsch.
wulg.
wykrz.
wym.
w zn.
zach.
zaim.
zam.
zdr.
zgr.
zob.
zool.
zootechn.
ż
żegl.
3. os

socjologia
sport, sportowy
spójnik
stomatologia
stopień wyższy
synonim
syryjski
sztuka
szwedzki
średniowiecznołaciński
środowiskowy
tatarski
teatr, teatralny, teatrologia
technika, technologia
turecki
turkmeński
ukraiński
uralsko-ałtajski
urbanistyka, urbanistyczny
wiek
wołacz
weterynaria
węgierski
włoski
włókiennictwo
wojskowość
wschodni
wulgarny
wykrzyknik
wymowa
w znaczeniu
zachodni
zaimek
zamiast
zdrobnienie
zgrubienie
zobacz
zoologia
zootechnika
żeński (rodzaj)
żeglarstwo (sprawy związane z żeglarstwem)
trzecioosobowy

XLV

Znaki
’ obejmuje definicję
<>

obejmuje informację etymologiczną

()

obejmuje informację o rekcji

()

obejmuje człon fakultatywny w obrębie frazeologizmu

{

}

obejmuje człon wskazujący na wypełnianą pozycję
składniową w obrębie frazeologizmu

[]
[
*

!

obejmuje wymowę
]

obejmuje człon wymienny w strukturze frazeologizmu
oddziela warianty ortograficzne, fonetyczne
sygnalizuje, że dane hasło nie istnieje jako samodzielny
wyraz w języku polskim, jest jedynie składnikiem hasła
wieloczłonowego
sygnalizuje, że daną formę uważa się za niepoprawną
i należy jej unikać
przed końcówką fleksyjną dodaną do wyrazu

~

przed końcówką fleksyjną wraz z cząstką tematu

ã

a nosowe

A
a

I rz.n ndm 1. 'litera zaczynająca alfabet; stanowi odpowiednik samogłoski
a' 2. 'samogłoska ustna, niska, obojętna' 3. 'odpowiednik jedynki w nume­
racji porządkowej; służy także do wyróżniania jednej z dwu równorzędnych
pozycji w numeracji liczbowej np. 1 i la' 4. 'oznaczenie jednej z kilku grup
krwi człowieka, zawierającej antygen A' 5. 'skrót od ar': 5 a.
a II spójn. 1. 'łączy zdania lub ich części o treściach uzupełniających się
bądź luźnych': Zobaczyliśmy łąkę, dalej las, a na lewo płynęła rzeka. Na
korytarzu czekała kobieta, a obok niej bawiło się dziecko. 2. 'łączy zdania
lub ich części o treściach przeciwstawnych, skontrastowanych, często
z zaprzeczeniem drugiego członu': Wydawało nam się, że to będą piękne
wczasy, a nie jakaś prowizorka. To już więzienie, a nie dom. Spodziewał
się wygód, a tymczasem zastał marny pokój. 3. 'łączy zdania lub części
zdań o treści przeciwstawnej z jednoczesnym uzupełnieniem; część tekstu
po prawej stronie jest nieoczekiwana, stanowi zaskoczenie': Robili to bar­
dzo szybko, a jednak zrobili dobrze. Byliśmy przemoczeni od stóp do
głów, a nikt nie zachorował na grypę. Miał osiemdziesiąt lat, a jeździł na
rowerze jak młody. 4. 'zestawia dwie cechy, dwa przedmioty, zdarzenia o
wyraźnej opozycji członów': Lingwistyka a filozofia. Warunki domowe a
niepowodzenia uczniów. 5. 'łączy zdania lub ich części, wprowadzany
fragment tekstu wynika z fragmentu poprzedniego, jest jego konsek­
wencją': Ja nakarmię dzieci, a ty możesz odpocząć. Rodzice piją, a dzieci
zeszły na złą drogę.
a

III mod. 'tym słowem mówiący wyraża swój emocjonalny stosunek do
treści zdania': A ile było gadania! A to łobuz! A nie mówiłem?!
a IV oper. met. 'w dialogu mówionym zapowiada wypowiedź jednego z
partnerów, jest wstępem do mówienia, często sygnalizuje zmianę osób w
dialogu (mówiący - słuchający)': A: Cześć, gdzie idziesz? B: A, do pracy.
A: A gdzie wy macie ten instytut, Urszula? B: A dosyć blisko.
a V muz. 'szósty dźwięk gamy C-dur'
zob. od a do z
a- 'przedrostek wyrażający przeciwieństwo, brak czegoś, obojętność wobec
czegoś; występuje przed spółgłoskami (odpowiednik an- przed samogłos­
kami), np. apolityczny, amoralny, aspołeczny, asymetria' (gr.)
aa wykrz. 'tym słowem o odpowiedniej tonacji mówiący sygnalizuje, że do­
wiedział się właśnie czegoś, co zmienia jego ocenę sytuacji': Aa, tu cię bo­
li. Aa, no właśnie, teraz wszystko jest jasne. Kto dzwoni? - Aa, to ty.
abakus rz. mnż I, D. -a, Mc. -sie, archit. 'płaska, górna część głowicy kolum­
n y ' <gr.>

abażur rz. mnż I, D. -u \\ -a. Mc. -urze 'część lampy stanowiąca osłonę przed
zbyt jaskrawym światłem, pełniąca zwykle funkcję dekoracyjną': Lampa
nocna z kolorowym abażurem.
abażurek rz. mnż Ha, D. -rka 'mały abażur'
abc rz. n ndm 'podstawowy, elementarny zasób wiedzy z jakiejś dziedziny':
Abc śpiewania. Abc dobrego wychowania.
abdykacja rz. ż IIa, lm D. ~cji 'zrzeczenie się tronu przez monarchę; rezyg­
nacja z władzy królewskiej, cesarskiej itp.' (łac.)
abdykować cz. ndk a. dk Ia, -kuję, ~kuje 'zrzekać się władzy monarszej,
królewskiej, cesarskiej itp.' (łac.)
abecadło rz. n I, Mc. ~dle; lm D. ~del 1. 'zbiór znaków literowych danego
pisma, zazwyczaj ułożony w ustalonym porządku; alfabet' 2. 'podstawo­
we, elementarne wiadomości z jakiejś dziedziny': Abecadło dyplomacji.
aberracja rz. ż IIa, lm D. ~cji 1. 'odchylenie od normalnego stanu (zwłaszcza
w odniesieniu do psychiki, myśli, rzadko zasad życiowych)': Aberracja
myślowa. 2. astr. 'pozorne odchylenie ciał niebieskich od ich rzeczywiste­
go położenia, wywołane ruchem Ziemi po orbicie lub jej obrotem' 3. fiz.
'wada soczewek, zwierciadeł optycznych powodująca nieostrość, znieksz­
tałcenie lub zabarwienie obrazu'
abiturient rz. mos I, Mc. -ncie; lm M. ~nci 'uczeń kończący szkołę (zazwy­
czaj) średnią i przystępujący do egzaminu dojrzałości' (łac.)
abiturientka rz. ż Ib, CMc. -tce; lm D. ~tek 'uczennica kończąca szkołę (za­
zwyczaj) średnią'
ablucja rz. ż IIa, lm D. ~cji 1. rel 'rytualne obmycie ciała, jego części (np.
palców) lub naczyń liturgicznych' 2. 'żartobliwe określenie mycia się':
Przyglądałem się z fotela ablucjom ojca. (łac.)

abnegacja rz. ż Ha, blm 'wyrzeczenie się wygód, korzyści itp., niedbanie
o siebie, o swój wygląd' (łac.)
abnegat rz. mos I, Mc. -acie; lm M. ~aci 'człowiek wyrzekający się korzyści,
wygód, przyjemności, nie dbający o swoją powierzchowność' (łac.)
abolicja rz. ż IIa, lm D. -cji, praw. 'akt prawny nakazujący niewszczynanie
lub umorzenie postępowania za określone przestępstwa popełnione przed
wydaniem tego aktu' (łac.)
abolicjonizm rz. mnż I, D. -u, Mc. -zmie, blm 'ruch społeczny dążący do
zniesienia jakiegoś prawa; w szczególności ruch polityczny w Stanach
Zjednoczonych domagający się zniesienia niewolnictwa'
abominacja rz. ż Ha, blm, rzad. 'obrzydzenie, wstręt do czegoś': Z trudem
można słuchać takich tekstów bez abominacji, (łac.)
abonament rz. mnż I, D. -u. Mc. -ncie 'opłacone z góry prawo do otrzymy­
wania czegoś (np. czasopism, książek) lub korzystania z czegoś (np. z kon­
certów, radia, telewizji); prenumerata, przedpłata': Abonament radiowy,
teatralny, na mecze. (fr.)
abonamentowy przym. Ia, od rz. abonament: Karta abonamentowa. System
abonamentowy.
abonent rz. mos I, Mc. -ncie; lm M. -nci 'posiadacz abonamentu; osoba a¬
bonująca coś': Abonent gazety. Abonent telefoniczny.
abonentka rz. ż Ib, CMc. ~tce; lm D. -tek 'kobieta abonent'
abonować cz. ndk Ia, -nuję, -nuje, -any 'korzystać z czegoś za pośrednictwem a¬
bonamentu, mieć abonament; prenumerować (gazety, czasopisma)' (fr.)
aborcja rz. ż IIa, lm D. -cji 'zabieg polegający na przerwaniu życia płodu i
usunięciu go poza organizm matki; przerwanie ciąży' (ang. z łac.)
aborcjonista rz. mos VIa, to samo co aborter w zn. 2.
aborcyjny przym. Ia 'dotyczący aborcji': Popierają utrzymanie w mocy obo­
wiązującej obecnie ustawy aborcyjnej. (GW) Turystyka aborcyjna. (CzK)
aborter rz. mos I, Mc. -erze; lm M. -erzy 1. 'ten, kto wykonuje zabiegi prze­
rywania ciąży': Pojawia się pytanie o dalsze losy i przeżycia kobiet, które
skorzystały z usługi abortera. (TS) 2. 'zwolennik aborcji; aborcjonista'
aborygen rz. mos I, Mc. -nie; lm M. -i, zwykle w lm 'pierwotny mieszkaniec
danego kraju lub regionu, zamieszkujący go od najdawniejszych, histo­
rycznie udokumentowanych czasów - dziś najczęściej w odniesieniu do
rdzennej ludności Australii; autochton, tubylec' (łac.)
abrakadabra rz. ż Ia, CMc. -brze 1. 'magiczne zaklęcie wypowiadane przez
iluzjonistę' 2. 'rzecz niezrozumiała, zawiła, nazbyt skomplikowana;
bełkot, nonsens' (łac.)
absencja rz. ż IIa, lm D. -cji 'bycie nieobecnym w miejscu pracy, w szkole
itp. w czasie przewidzianym na wypełnianie regulaminowych obo­
wiązków; opuszczanie godzin lekcyjnych, godzin pracy itp.': Wysoka, nis­
ka absencja. Absencja chorobowa, (łac.)
absolucja rz. ż IIa, lm D. -cji 1.praw. 'wyrok sądu uwalniający od oskarże­
nia; także darowanie winy, umorzenie kary itp.' 2. rel. 'w obrządku
chrześcijańskim: a) rozgrzeszenie udzielane przez księdza w sakramencie
pokuty; b) zdjęcie klątwy kościelnej' (łac.)
absolut rz. mnż I, D. -u, Mc. -ucie 'w idealizmie filozoficznym: byt dosko­
nały, konieczny, warunkujący istnienie całej rzeczywistości, wieczny, nie­
ograniczony i niezmienny' (łac.)
absolutnie przysł., od przym. absolutny: Absolutnie się z tobą nie zgadzam.
To rozwiązanie jest absolutnie wykluczone.
absolutny przym. Ia, -ni 1. 'zupełny, całkowity, bezwyjątkowy, bez­
względny, najwyższego stopnia': Absolutny spokój. Absolutne bezpie­
czeństwo. 2. 'niewątpliwy, istniejący obiektywnie, bezwzględny, nieza­
leżny': Prawda absolutna. 3. 'mający nieograniczoną władzę; działający,
funkcjonujący, rządzący według zasad absolutyzmu': Władca absolutny.
Monarchia absolutna. (łac.)
zob. słuch absolutny
absolutorium rz. n V, lm M. -ria 1. 'formalne przyjęcie sprawozdania z
działalności i gospodarki finansowej organu wykonawczego władz (np.
rządu, zarządu) i uznanie jej przez organ naczelny (np. sejm, samorząd,
walne zgromadzenie członków) za prawidłową': Udzielić zarządowi abso­
lutorium. 2. 'ukończenie studiów wyższych bez uzyskania dyplomu':
Uzyskać absolutorium na stomatologii. (łac.)

absolutystyczny

absolutystyczny przym. Ia, -ni 'oparty na zasadach absolutyzmu': Rządy ab¬
solutystyczne.
absolutyzm rz. mnż I, D. -u, Mc. -zmie, blm 'ustrój państwowy, w którym
najwyższa władza, nie ograniczona aktami prawnymi, spoczywa w ręku
monarchy' (fr.)
absolwent rz. mos I, Mc. -ncie; lm M. -nci 'osoba, która ukończyła szkołę,
uczelnię, kurs': Absolwent liceum, (niem.)
absolwentka rz. ż Ib, CMc. -tce; lm D. -tek 'kobieta, która ukończyła szkołę,
uczelnię, kurs': Absolwentka filologii.
absorber rz. mnż I, D. -a, Mc. -erze, chem. techn. 'urządzenie służące do
przeprowadzenia absorbcji; pochłaniacz'
absorbować I cz. ndk Ia, -buję. -buje, -any - zaabsorbować dk Ia 'wchła­
niać, pochłaniać, wiązać coś (np. gazy, ciecze) w reakcji chemicznej':
Ciemne przedmioty w większym stopniu absorbują ciepło niż jasne. Ab­
sorbować energię.
absorbować II cz. ndk Ia 'zaprzątać czyjąś uwagę, żywo interesować, intry­
gować': Badania naukowe bardzo go absorbują. Zawsze absorbowały ją
sprawy innych.
absorpcja rz. ż IIa, blm 'wchłanianie czegoś przez coś, np. gazu przez ciecz,
promieniowania, fal elektromagnetycznych przez rozmaite ciała itp.' (łac.)
abstrahować I cz. ndk Ia, -huję, -huje, -any — wyabstrahować dk Ia 'wy­
odrębniać w jakimś przedmiocie lub zjawisku jego cechy istotne i oddzie­
lać je od nieistotnych, albo wydobywać relacje; tworzyć pojęcia ogólne'
abstrahować II cz. ndk Ia (od czegoś) 'pomijać w rozumowaniu coś, co się
uważa za mniej istotne, nie uwzględniać czegoś' (łac.)
abstrakcja rz. ż IIa, lm D. -cji 1. 'pojęcie nierzeczywiste lub pozostające w
luźnym związku z rzeczywistością, wywiedzione z przyjętych z góry
założeń, nie poparte doświadczeniem; coś niekonkretnego; nierealny po­
mysł': Pogrążyć się w świecie abstrakcji. Czysta abstrakcja, 2. filoz. 'wy­
odrębnianie uznanych za istotne cech i relacji danego przedmiotu oraz sta­
nowiące wynik tej operacji myślowej najogólniejsze pojęcia, np. ogólne
prawa naukowe, kategorie, pojęcia cech i relacji w oderwaniu od konkret­
nych przedmiotów itp.; abstrakty' 3. 'dzieło sztuki (obraz, rzeźba itp.)
będące realizacją zasad abstrakcjonizmu' (łac.)
abstrakcjonista rz. mos VIa, CMc. -iście; lm M. -iści 1. 'ktoś posługujący się
abstrakcjami, pogrążony w świecie abstrakcji' 2. 'artysta tworzący zgod­
nie z założeniami abstrakcjonizmu; zwolennik abstrakcjonizmu'
abstrakcjonizm rz. mnż I, D. -u, Mc. -zmie, blm 'kierunek w sztuce (malars­
twie, grafice, rzeźbie), zrywający z naśladowaniem przedmiotów i form
postrzeganych w naturze, a wprowadzający w to miejsce operowanie linią,
kolorami, bryłami, płaszczyznami itp.; sztuka abstrakcyjna, bezprzedmio­
towa' (łac.)
abstrakcyjnie przysł., od przym, abstrakcyjny: w zn. 1.: Abstrakcyjność projek­
tu.; w zn. 2.: Abstrakcyjność pojęcia.; w zn. 3.: Abstrakcyjność sztuki.
abstrakcyjność rz. ż IVa, DCMc. -ści, blm, od przym, abstrakcyjny.
abstrakcyjny przym. Ia 1. 'nie mający związku z rzeczywistością, nie poparty
doświadczeniem ani faktami, będący wynikiem czystej spekulacji; bez
szans na urzeczywistnienie': Abstrakcyjny dowcip. Abstrakcyjny pomysł.
filoz.
'będący wynikiem abstrahowania, abstrakcji': Pojęcie abstrakcyj­
ne. 3. 'zgodny z zasadami abstrakcjonizmu': Sztuka abstrakcyjna. Malar­
stwo abstrakcyjne.
abstrakt rz. mnż I, D. -u. Mc. -kcie. filoz. 'wytwór abstrahowania; pojęcie
oderwane; powszechnik; abstrakcja' (łac.)
abstynencja rz. i IIa, blm 'powstrzymywanie się od czegoś, przede wszystkim od
picia alkoholu; także wstrzemięźliwość płciowa': Żyć w abstynencji, (łac.)
abstynent rz. mos I, Mc. -ncie; lm M. -nci 'człowiek powstrzymujący się od pi­
cia alkoholu': Uchodzić za abstynenta, (łac.)
abstynentka rz. ż Ib, CMc. -tce; lm D. -tek 'kobieta abstynent': Nie wie­
działam, że ona jest abstynentka. (z)
absurd rz. mnż I, D. -u, Mc. -rdzie 'wyrażenie wewnętrznie sprzeczne, po­
zbawione logiki; niedorzeczność; nonsens': Niewątpliwy absurd. Dopro­
wadzić coś do absurdu, (łac.)
absurdalnie przysł, od przym, absurdalny: Ta propozycja brzmi absurdalnie.
absurdalność rz. ż IVa, DCMc. -ści, blm, od przym, absurdalny: Absurdal­
ność hipotezy, podejrzeń.
absurdalny przym. Ia 'nielogiczny, bezsensowny, niedorzeczny, nieprawdzi­
wy': Absurdalne podejrzenia. Absurdalna ocena.
absyda zob. apsyda
absynt rz. mnż I, D. -u, Mc. -ncie 'nalewka ziołowa na spirytusie, sporządzana
głównie z piołunu; piołunówka' (fr. z gr.)
abszminka rz. ż Ib, CMc. -nce; lm D. -nek, środ. 'szminka używana przez
charakteryzatorów i aktorów do usuwania charakteryzacji' (niem.)
absztyfikant rz. mos I, Mc. -ncie; lm M. -nci 'żartobliwie lub złośliwie o
wielbicielu, konkurencie, starającym się o czyjąś rękę': Nie mogła uwolnić
się od dwóch absztyfikantów.
aby I spój. 1. 'wyraz łączący tylko zdania, mianowicie zdanie nadrzędne ze

2

adaptować
zdaniem podrzędnym wyrażającym cel treści zdania nadrzędnego': Czy­
tała całymi nocami, aby zabić bezsenność. Aby dopełnić formalności, na­
leży podpisać dokument. 2. 'łączy ze zdaniem nadrzędnym zdanie pod­
rzędne wyrażające skutek treści zdania nadrzędnego; skutek ten jest często
zależny od stopnia nasilenia danej czynności bądź stanu, o których mówi
zdanie nadrzędne': Była zbyt biedna, aby pozwolić sobie na wycieczkę.
Autobus jest zbyt późno, abyśmy mogli zdążyć. 3. 'łączy ze zdaniem nad­
rzędnym zdanie podrzędne wyrażające skutek będący pewnym zaskocze­
niem, zawierające nieoczekiwane treści': Przyjechał, aby zaraz odjechać.
Zaczynał palić papierosa, aby natychmiast go gasić. 4. 'wprowadza zdanie
podrzędne, które rozwija treść zdania nadrzędnego, uzupełnia tę treść,
zwykle zawęża; żeby': Chcę, aby zmienić tę lampę. Nie wydaje się, aby
tego nie można było zrobić. 5. pot. 'w połączeniu z modulantem tylko łączy
ze zdaniem nadrzędnym zdanie podrzędne wyrażające warunek lub przy­
czynę treści zdania nadrzędnego': Przyjdę na spotkanie, aby tylko nie padał
deszcz.
aby II mod. 'tym słowem mówiący sygnalizuje, że treść zdania jest życze­
niem': Aby do wiosny. Aby tylko zdążyć na ostatni pociąg.
a capella I [wym. a kapella] przym, ndm, muz. 'wokalny, bez akompania­
mentu instrumentalnego (np. utwór, muzyka)'
a capella II przysł. 'bez akompaniamentu muzycznego': Śpiewać a capella. (wł.)
aceton rz. mnż I, D. -u, Mc. -nie, blm 'bezbarwna, lotna, łatwo palna ciecz
o ostrym zapachu, dająca się zmieszać z wodą, używana do wyrobu che­
mikaliów i jako uniwersalny rozpuszczalnik' (niem.)
acetylen rz. mnż I, D. -u, Mc. -nie, blm 'bezbarwny, rozpuszczalny, łatwo
palny gaz, stosowany do cięcia i spawania metali oraz do produkcji orga­
nicznych środków chemicznych'
acetylenowy przym. Ia, od rz. acetylen: Palnik acetylenowy.
ach wykrz, 'słowo, wyrażające rozmaite emocje, np. radość, zachwyt, zasko­
czenie, niepokój itp.': Ach, co za niespodzianka!
achy i ochy 'przesadne zachwyty, uniesienia': Premierze towarzyszyły ochy
i achy krytyki.
a co więcej spój. 'wyrażenie łączące zdanie współrzędne bądź części zdań o
treści uzupełniającej, podkreślające ważność, istotność, często nieoczeki­
wany charakter wprowadzanych treści': Było mu zimno, a co więcej był
głodny. Ania miała złe wyniki w nauce, a co więcej była leniwa. Jest to
rzecz kosztowna, a co więcej niskiej jakości.
acz spój., ofic, to samo co aczkolwiek: Żwawo, acz nie bez oporów, zabrać
się do pracy. Dziewczyna ładna, acz niezbyt inteligentna.
aczkolwiek spój., ofic. 'łączy zdania współrzędne bądź części zdań o treści
przeciwstawnej, często nieoczekiwanej w danym zestawieniu': Był bardzo
silny, aczkolwiek na takiego nie wyglądał. Jan miał bardzo słabe wyniki w
pracy, aczkolwiek jego ambicje były ogromne. Był to człowiek lubiący ka­
rierę, aczkolwiek uczciwy.
adagio [wym. adadżjo] || adadżio I rz. n ndm a. rzad. III, lm D. -giów, muz.
'utwór muzyczny albo część cyklicznego dzieła muzycznego wykonywa­
ne w wolnym tempie'
adagio || adadżio 11 przym, ndm. muz. 'wolny (o tempie muzycznym)'
adagio || adadżio III przysł., muz. '(wykonywać utwór muzyczny) w wol­
nym tempie' (wł.)
Adam zob. w stroju Adamowym [Adama]
adamaszek rz. mnż IIa, D. -szku 'dwustronna tkanina, najczęściej jedwabna
lub lniana z wplecionym wzorem dającym efekt połysku na matowym tle;
używana do wyrobu zasłon i obić meblowych, a także w bieliźniarstwie':
Bielizna z jedwabnego adamaszku, (łac. od nazwy miasta Damaszek)
adamaszkowy przym. Ia, od rz. adamaszek: Adamaszkowe kotary.
Adamowy zob. w stroju Adamowym [Adama]
adaptacja I rz. ż IIa, lm D. -cji 'wytwór adaptowania; coś stworzonego po­
przez dostosowanie czegoś innego do funkcjonowania w nowym charak­
terze; np. ekranizacja powieści': Adaptacja filmowa.
adaptacja II rz. ż IIa, blm 1. 'zmienianie lub modyfikowanie czegoś w taki
sposób, by mogło funkcjonować w innych warunkach i służyć innym ce­
lom; dostosowywanie czegoś do istnienia w inny sposób, w innym charak­
terze': Adaptacja piwnicy na kawiarnię. 2. biol. 'odziedziczona lub nabyta
modyfikacja budowy i funkcji organizmów, która pozwala im lepiej przy­
stosować się do życia i reprodukcji w danym otoczeniu': Zdolność adap­
tacji. 3. psych, 'w teorii nauczania: osłabienie reakcji na bodziec oddzia­
łujący jednostajnie, bez wzmocnienia; także: przystosowanie się do nowe­
go otoczenia (społecznego)': Adaptacja społeczna, (łac.)
adaptacyjny przym. Ia, od rz. adaptacja: Zdolności adaptacyjne.
adaptator rz. mos I, Mc. -orze; lm M. -orzy 'ten, kto dokonuje adaptacji (np.
utworu literackiego, ale także wnętrza, budynku)'
adapter rz. mnż I, D. -a || -u. Mc. -erze 'elektromechaniczny odtwarzacz płyt
gramofonowych, gramofon elektryczny' (ang. z łac.)
adapterowy przym. Ia, od rz. adapter.
adaptować cz. ndk Ia, -tuję, -tuje, -any - zaadaptować dk Ia 'przystosowy-

adaptować sie
wać coś do różnych potrzeb, celów, warunków itp.': Zaadaptować strych
na mieszkanie.
adaptować się - zaadaptować się 'przystosowywać się do nowych wa­
runków': Adaptować się w nowym otoczeniu, (łac.)
adekwatnie przysł., od przym, adekwatny: Wyjaśnić coś adekwatnie.
adekwatność rz. ż IVa, DCMc. -ści, blm, od przym, adekwatny: Adekwat­
ność przekładu.
adekwatny przym. Ia 'dokładnie odpowiadający czemuś, zgodny z czymś':
Realizacja adekwatna do zamierzeń autora.
adept rz. mos I, Mc. ~pcie; lm M. ~-pci 1. 'człowiek opanowujący jakiś za­
wód, przyswajający pewną naukę, sztukę itp.': Adept sztuki filmowej.
2. 'zwolennik jakiegoś kierunku filozoficznego, doktryny itp.' (łac.)
adeptka rz. ż Ib, CMc. -tce; lm D. -tek, forma żeńska od rz. adept: Adeptka
sztuki teatralnej.
adherent rz. mos I, Mc. -ncie; lm M. -nci 'człowiek popierający kogoś, opo­
wiadający się za kimś; zwolennik, stronnik': Adherenci obozu reform, (łac.)
ad hoc przysł, 'specjalnie w tym celu, bez zamiaru szerszego, ogólniejszego
zastosowania, doraźnie': Teza wysunięta ad hoc. (łac.)
adidas I rz. mnż I, D. -a, Mc. -sie, zwykle w lm 'rodzaj butów sportowych'
(od nazwy firmy)
adidas II rz. mż I, Mc. -sie, blm, pot. 'eufemistyczne określenie choroby
AIDS': Złapać adidasa.
adiunkt rz. mos I, Mc. -kcie; lm M. -kci 'pomocniczy pracownik naukowo¬
-dydaktyczny w szkołach wyższych i instytutach badawczych, zwykle ze
stopniem doktora, usytuowany w hierarchii służbowej wyżej od asystenta'
(niem. z łac.)
adiunktura rz. ż Ia, CMc. -urze 'stanowisko adiunkta': Uzyskać adiunkturę.
adiustacja rz. i IIa, blm 'przygotowanie tekstu do druku pod względem gra­
ficznym (określenie rodzaju czcionek, układu tekstu), ortograficzno-inter¬
punkcyjnym i stylistycznym'
adiustator rz. mos I. Mc. -orze; lm D. -orzy 'osoba adiustująca teksty'
adiustatorka rz. ż Ib, CMc. -rce; lm D. -rek 'kobieta adiustator'
adiustować cz. ndk Ia, -tują, -tuje, ~any - zaadiustować dk Ia przygotowy­
wać tekst do druku, dokonywać adiustacji' (niem. z łac.)
adiutancki przym. Ib, od rz. adiutant.
adiutant rz. mos I, Mc. -ncie; lm M. -nci 'oficer przyboczny wyższego do­
wódcy lub dowództwa': Adiutant dowódcy, (niem. z łac.)
administracja I rz. ż IIa, lm D. -cji 1. 'organy władzy państwowej lub sa­
morządowej wykonujące czynności w zakresie władzy wykonawczej':
Administracja państwowa, samorządowa. 2. 'personel kierowniczy jakiejś
instytucji, przedsiębiorstwa itp.': Administracja fabryki, (łac.)
administracja II rz. ż IIa, blm 'zarządzanie, kierowanie czymś, np. przed­
siębiorstwem, majątkiem'
administracyjnie przysł., od przym, administracyjny: Ukarać kogoś adminis­
tracyjnie.
administracyjny przym. Ia 'związany z administracją, dotyczący administra­
cji': Zarządzanie administracyjne. Podział administracyjny.
administrator rz. mos I, Mc. -orze; lm M. -orzy 'ten, kto administruje, za­
rządza czymś; zarządca': Administrator bloku, (łac.)
administratorka rz. ż Ib, CMc. -rce; lm D. -rek 'kobieta administrator'
administratorski przym. Ib, od rz. administrator.
administrować cz. ndk Ia, -ruję, -ruje, -any 'zarządzać, kierować czymś':
Administrować czyimiś dobrami, majątkiem, (łac.)
admiracja rz. ż IIa, blm 'zachwyt, podziw': Być przedmiotem czyjejś admi­
racji. (łac.)
admiralicja rz. ż IIa, blm 1. 'ogół najwyższych oficerów marynarki wojennej,
korpus admirałów' 2. 'ministerstwo marynarki w niektórych krajach'
admiralski przym. Ib, -scy, od rz. admirał: Flaga admiralska.
admirał rz. mos I, Mc. -ale, lm M. -owie 'najwyższy stopień wojskowy w
marynarce wojennej; oficer mający ten stopień' (arab.)
adnotacja rz. ż IIa, lm D. -cji 'dodatkowa krótka informacja odnotowana na
marginesie; notatka, przypis, dopisek': Sporządzić adnotację, (łac.)
adonis rz. mos I, Mc. -sie; lm M. -i || -owie 'żartobliwe lub złośliwe określe­
nie mężczyzny wyraźnie demonstrującego własne przeświadczenie o swej
nieprzeciętnej urodzie, nadmiernie dbającego o wygląd, nadskakującego
kobietom' (od postaci mitologicznej)
adopcja rz. ż IIa, lm D. -cji 'formalne uznanie cudzego dziecka za własne;
przysposobienie': Dziecko przeznaczone do adopcji, (łac.)
adopcyjny przym. Ia, od rz. adopcja: Procedura adopcyjna.
adoptować cz. ndk a. dk. Ia, -tuję, -tuje, -any - zaadoptować dk Ia 'doko­
nywać adopcji; doprowadzać do formalnego uznania cudzego dziecka za
własne; przysposabiać': Adoptować bliźnięta, (łac.)
adoracja rz. ż IIa, lm D. —cji 1. 'podziw, zachwyt, cześć, uwielbienie, admi­
racja': Być obiektem czyjejś adoracji. 2. 'ceremonia oddawania czci Bogu
obecnemu w sakramencie, akt uwielbienia' (łac.)
zob. towarzystwo wzajemnej adoracji

aerodynamika
adorator rz. mos I, Mc. -orze; lm M. -orzy 'mężczyzna zabiegający o
względy kobiety; konkurent; wielbiciel'
adoratorka rz. ż Ib, CMc. -rce; lm D. -rek 'kobieta darząca kogoś uwielbie­
niem; wielbicielka'
adorować cz. ndk Ia, -ruję, -ruje. -any 1. 'odnosić się do kogoś z podziwem,
wyrażać zachwyt pod czyimś adresem; ubóstwiać, wielbić': Adorować na­
rzeczoną. 2. 'oddawać cześć Bogu obecnemu w sakramencie' (łac.)
adrenalina rz. ż Ia, CMc. -nie, blm 'hormon wytwarzany przez rdzeń nadner­
czy w reakcji na stres, podnoszący puls i ciśnienie krwi oraz poziom cuk­
rów i białek we krwi; stosowany m.in. w leczeniu astmy' (fr. z łac.)
adres rz. mnż I, D. -u. Mc. -sie 1. 'skonwencjonalizowana forma określania
lokalizacji budynku bądź lokalu, także w postaci formułki pisanej na lis­
tach i in. przesyłkach pocztowych, poprzedzonej imieniem i nazwiskiem
osoby lub nazwą instytucji, dla której są przeznaczone' 2. 'miejsce za­
mieszkania, siedziba instytucji': Zmienić adres. 3. inform. 'liczba lub sym­
bol oznaczający fragment zgromadzonej w pamięci komputera informacji,
także danego komputera bądź jego użytkownika zarejestrowanego w sieci
komputerowej' (fr.)
zob. pomylić się w adresie; pomyłka w adresie
adresat rz. mos I, Mc. -acie; lm M. -aci 1. '(potencjalny) odbiorca przesyłki
pocztowej; osoba, dla której jest przeznaczony list, paczka itp.': Paczka nie
dotarła do adresata. 2. 'osoba, do której skierowane są czyjeś słowa, wypo­
wiedzi, tekst publicystyczny bądź artystyczny; zamierzony odbiorca dzieła li­
terackiego, filmowego itp.': Adresatem tego filmu miała być młodzież.
adresatka rz. ż Ib, CMc. -tce; lm D. -tek, forma żeńska od rz. adresat.
adresować I cz. ndk Ia, -suję, -suje, -any - zaadresować dk Ia 'umieszczać
adres na przesyłce (liście, paczce itp.)': Zaadresować list.
adresować II cz. ndk Ia 'kierować, zwracać do kogoś': Petycja adresowana
do rządu.
adresowy przym. Ia, od rz. adres: Biuro adresowe.
adresówka rz. ż Ib, CMc. -wce; lm D. -wek 'pieczątka firmowa z adresem':
- Niestety na jednej pieczątce jest błąd literowy. - Na której, na tej małej
czy na adresówce? - Na tej z adresem. (Z)
adsorpcja rz. ż IIa, blm 'skupianie na powierzchni ciała stałego cząsteczek in­
nego ciała, zazwyczaj gazu, tworzącego cieniutką powłokę często o gru­
bości tylko jednej molekuły' (ang.)
ad vocem 'w sprawie, o której mowa; co się tyczy, stosownie (zwykle prośba o
udzielenie głosu poza kolejnością, by uzupełnić wypowiedź osoby zabie­
rającej przed chwilą głos)': Panie Dziekanie, ja tylko ad vocem.
adwent rz. mnż I, D. -u. Mc. -ncie 'w liturgii rzymskokatolickiej okres przed
świętem Bożego Narodzenia, w którym mieszczą się cztery niedziele; roz­
poczyna rok liturgiczny' (łac.)
adwentowy przym. Ia, od rz. adwent: Pieśń adwentowa.
adwentysta rz. mos VIa, CMc. -yście; lm M. -yści 'członek jednej z chrześci­
jańskich sekt (np. Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego, świętującego
sobotę), głoszących bliskie, powtórne przyjście Chrystusa'
adwersarz rz. mos V, lm. M. -e, D. -y 'osoba występująca przeciw komuś;
przeciwnik, zwłaszcza w dyskusji, sporze': Mieć adwersarzy. Być czyimś
adwersarzem, (łac.)
adwokacina rz. mos VIIa, CMc. ~nie 'z politowaniem, lekceważąco o kiep­
skim adwokacie': Mamy adwokacina.
adwokacki przym. Ib, -ccy, od rz. adwokat: Kancelaria adwokacka.
adwokat rz. mos I, Mc. -acie; lm M. -aci 1. 'prawnik prowadzący sprawę kli­
entów w sądzie, zajmujący się ich obroną, udzielający porad prawnych':
Adwokat z urzędu. 2. 'osoba występująca w obronie kogoś lub czegoś':
Być czyimś adwokatem wobec kogoś, (łac.)
adwokatka rz. ż Ib, CMc. -tce; lm D. -tek 'kobieta adwokat'
adwokatura rz. ż Ia, CMc. -urze, blm 1. 'stanowisko adwokata, wypełnianie
czynności adwokata': Pociągała go zawsze adwokatura. 2. 'ogół adwo­
katów i aplikantów adwokackich'
aelowiec rz. mos IIb, W. ~wcu || -wcze; lm M. -wcy 'członek Armii Ludowej,
konspiracyjnej organizacji wojskowej w Polsce w okresie okupacji hitle­
rowskiej w czasie II wojny światowej, utworzonej i kierowanej przez ko­
munistów'
aelowski przym. Ib. -scy 'dotyczący AL (Armii Ludowej)': Dowódca aelowski.
aero- 'pierwszy człon wyrazów złożonych oznaczających: 1. powietrze, at­
mosferę, gaz, 2. lotnictwo, ruch w powietrzu, np. aerodynamika, aero­
klub' (gr.)
aerobik rz. mnż IIa, D. -u, blm 'forma ćwiczeń gimnastycznych wykonywa­
nych zwykle w takt muzyki' (ang.)
aerobus rz. mnż I, D. -u. Mc. -sie 'duży samolot pasażerski mogący po­
mieścić na pokładzie kilkuset pasażerów, także śmigłowiec przewożący
dużą liczbę osób na małe odległości' (fr.)
aerodynamiczny przym. Ia 'związany z aerodynamiką, wynikający z jej za­
sad': Kształt aerodynamiczny.
aerodynamika rz. ż Ib, CMc. -ice, blm 'dział fizyki zajmujący się badaniem

aeroklub

przepływu gazów oraz analizą sił oddziałujących na ciało stałe poruszające
się w gazach (np. w powietrzu)'
aeroklub rz. mnż I, D. -u, Mc. ~bie 'klub zrzeszający pilotów sportowych,
skoczków spadochronowych i modelarzy lotnictwa'
aeroterapia rz. ż IIb, blm 'leczenie powietrzem atmosferycznym (np. kąpiele
powietrzne podczas leżakowania, spacerów itp.)'
aerozol rz. mnż III, D. -u; lm D. -i 'układ koloidowy powstający wskutek roz­
proszenia cząsteczek ciał stałych lub cieczy w gazie': Dezodorant w aero­
zolu. (niem.)
aerozolowy przym. Ia, od rz. aerozol: Pojemnik aerozolowy.
afatyk rz. mos IIa, lm M. ~ycy 'osoba cierpiąca na afazję'
afazja rz. ż IIa, blm 'uszkodzenie ośrodków mowy centralnego układu ner­
wowego, powodujące częściową lub całkowitą utratę zdolności do mówie­
nia i rozumienia mowy' (gr.)
afekt rz. mnż I, D. -u, Mc. -kcie 'stan uczuciowy o dużej intensywności,
nagły i krótkotrwały, np. gniew, przerażenie, zakłócający samokontrolę
i refleksję, mogący spowodować zachowanie się człowieka niezgodne z
jego zasadami': Zabójstwo w afekcie, (łac.)
afektacja rz. ż IIa, lm D. -cji 'nienaturalność, przesada, pretensjonalność w
wyrażaniu uczuć, zachowaniu się, mówieniu': Mówić z afektacją. (łac.)
afektowany przym. Ia, ~ni 'odznaczający się afektacja; nienaturalny, wymu­
szony, sztuczny, pretensjonalny, przesadny': Afektowany sposób mówienia.
afera rz. ż Ia, CMc. -erze 1. 'nieuczciwe, kolidujące z prawem lub wykorzys­
tujące luki prawne przedsięwzięcie, działanie, zwykle o szerokim zasięgu,
nabierające po jego wykryciu dużego rozgłosu': Afera alkoholowa, szpie­
gowska. 2. pot. 'awantura, heca' (fr.)
aferalność rz. ż IVa, DCMc. -ści, blm, od przym, aferalny: L.K. potwierdził
zarzuty o aferalności prywatyzacji banku. (PR 1)
aferalny przym. Ia, od rz. afera: X. zmumifikował w absurdalny sposób pol­
ski aferalny socjalizm nazywając go kapitalizmem. (NCz) Poseł ocenił
prywatyzację banku jako aferalną. (TS)
aferał rz. mos III a, Mc. -ale 'polityk, niekiedy przedsiębiorca, zamieszany w
afery gospodarcze': Aferały i część mediów tworzą atmosferę, że w Polsce
jest „lepiej" niż w Teksasie sto lat temu. (TS)
aferka rz. ż Ib, CMc. -rce; lm D. -rek, zdr. od rz. afera: Drobne aferki. (NCz)
aferomania rz. ż IIb, lm D. -nii 'mania na punkcie afer': Polityków alar­
mujących społeczeństwo o skali nadużyć gospodarczych nazywano oszołomami albo dotkniętymi aferomanią. (GP)
aferowicz rz. mos V, lm M. -e, D. -ów 'osoba zamieszana w afery (finansowe,
gospodarcze itp.)': Bawi się w aferowicza, wywiadów nie udziela. (CzK)
aferowy przym. Ia, od rz. afera: Przestępstwa aferowe. Aferowe zagarnięcie
mienia.
aferzysta rz. mos VIa, CMc. -yście; lm M. -yści 'człowiek szukający zysku
w przedsięwzięciach nieuczciwych, zwykle niezgodnych z prawem, karalnych'
aferzystka rz. ż Ib, CMc. -tce; lm D. -tek, forma ż. od rz. aferzysta.
afgan rz. mż I, Mc. -nie, pot. 'chart afgański'
afiliacja rz. ż IIa, blm 'przyjęcie do działającego już stowarzyszenia jakiejś
osoby lub organizacji; dawniej także przyjęcie do rodziny' (łac.)
afiliacje rz. nmos, blp, D. -cji 'powiązanie, związki przez pośrednie ogniwa'
afiliować cz. dk Ia, -liuję, -liuje, -any 'utworzyć filię jakiejś instytucji albo
przyłączyć istniejącą już instytucję jako filię innej' (łac.)
afirmacja rz. ż IIa, blm 'potwierdzenie, aprobowanie, uznanie czegoś': Afirmacja miłości, (łac.)
afirmatywny przym. Ia 'aprobujący, uznający coś; pozytywny': Afirmatyw­
ny stosunek do rzeczywistości, (łac.)
afinnować cz. ndk Ia, -muję, -muje, -any 'potwierdzać, aprobować coś, po­
pierać, odnosić się z uznaniem do czegoś': Afirmować życie, (łac.)
afisz rz. mnż III, D. -a; lm D. -ów 'ogłoszenie, najczęściej drukowane, roz­
lepiane na tablicach, słupach itd., powiadamiające o mającej się odbyć im­
prezie publicznej, np. koncercie, przedstawieniu teatralnym, odczycie,
zebraniu, meczu': Afisz teatralny, (fr.)
zob. nie schodzić z afisza; wchodzić - wejść na afisz; zdjąć z afisza
afiszować się cz. ndk Ia, -szuję się, -szuje się, (z czymś, z kimś) 'zwracać
powszechną uwagę na siebie lub na coś, popisywać się czymś, ostentacyj­
nie ujawniać coś': Afiszować się znajomościąjęzyków obcych. Afiszować
się z kobietami, (fr.)
aforysta rz. mos VIa, CMc. -yście; lm M. -yści 'autor, twórca aforyzmów'
aforystyczny przym. Ia 'mający formę aforyzmu, charakterystyczny dla afo­
ryzmu': Aforystyczne ujmowanie myśli.
aforystyka rz. ż Ib, CMc. -yce, blm 1. 'tworzenie, pisanie aforyzmów' 2.
'zbiór aforyzmów'
aforyzm rz. mnż I, D. -u, Mc. -zmie 'krótkie, zwięzłe powiedzenie wy­
rażające jakąś ogólną myśl filozoficzną, moralną, życiową itp., zwykle
ujęte w błyskotliwej formie; sentencja, maksyma' (łac. z gr.)
afrikaans rz. mnż, ndm 'język Afrykanerów (potomków kolonistów holen­
derskich osiadłych w Afryce Płd.), wywodzący się z dialektów holender­

4

agitacja
skich, jeden z dwóch (obok ang.) języków urzędowych w Republice Płd.
Afryki' (ang. z hol.)
afro rz. n ndm 'fryzura uformowana z mocno skręconych włosów, krzaczasto
nastroszonych, szczególnie popularna wśród Murzynów' (ang.)
afrodyzjak rz. mnż IIa, D. -a\\ -u 'środek pobudzający albo wzmagający
popęd płciowy i aktywność seksualną (niektóre rośliny, np. korzeń żeńszenia, leki itp.)' (gr.)
afront rz. mnż I, D. -u. Mc. -ncie 'rozmyślne wyrządzenie komuś przykrości,
lekceważące zachowanie się wobec kogoś; uchybienie, zniewaga': Zrobić
komuś afront. (fr. z łac.)
afrykanista rz. mos VIa, CMc. -iście; lm M. -iści 'specjalista w zakresie afrykanistyki'
afrykanistyka rz. ż Ib, CMc. -yce, blm 1. nauka o językach, historii i kulturze
krajów afrykańskich' 2. 'kierunek studiów na wyższej uczelni obejmujący
studia w tym zakresie'
afrykański przym. Ib, -scy, od rz. Afryka: Kraje afrykańskie.
afty rz. nmos, blp, D. aft 'okrągłe, bolesne pęcherzyki, powstające na błonie
śluzowej jamy ustnej wskutek zakażenia wirusowego' (fr. z gr.)
aga rz. mos VIb, CMc. adze; lm M. agowie 1. 'tytuł grzecznościowy używany
w niektórych krajach muzułmańskich' 2. 'stopień oficerski w sułtańskiej Tur­
cji' (tur.)
agar || agar-agar rz. mnż I, D. -u, Mc. -arze, blm 1. 'gatunek wodorostu' 2.
'galaretka uzyskiwana z tego wodorostu, stosowana w cukiernictwie, np.
do wyrobu marmolad oraz w mikrobiologii jako pożywka do hodowli
drobnoustrojów'
agat rz. mnż I, D. -u, Mc. -acie 'minerał, odmiana chalcedonu o różnobarw­
nej budowie pasmowej, występujący w skałach wulkanicznych, twardy,
używany w mechanice precyzyjnej (np. do wyrobu łożysk) i w jubilerstwie': Bransoletka z agatem, (fr. z gr.)
agawa rz. ż Ia, CMc. -wie 'bylina występująca w kilkuset gatunkach, o
skróconej łodydze i drugich, mięsistych, kolczastych liściach zebranych w
rozetę, uprawiana jako roślina ozdobna, stanowi także surowiec do wyrobu
włókien oraz soku, niektóre gatunki kwitną tylko raz w ciągu swego ist­
nienia; pochodzi z Meksyku i Ameryki Płd. (nłac. z gr.)
agencja rz. ż IIa; lm D. —cji 1. 'oddział, przedstawicielstwo jakiegoś przed­
siębiorstwa, instytucji, urzędu itp.; filia, ekspozytura, placówka': Agencja
handlowa. 2. 'instytucja zajmująca się gromadzeniem materiałów i infor­
macji w celu udostępnienia ich radiu, telewizji i prasie': Agencja prasowa.
3. 'biuro, spółka, organizacja itp. prowadzące odpłatnie określone usługi':
Agencja reklamowa. Agencja towarzyska, (śrdwłac.)
agencyjny przym. Ia, od rz. agencja: w zn. 1.: Biuro agencyjne.; w zn. 2.: De­
pesza agencyjna.
agenda rz. ż Ia, CMc. -ndzie 1. 'filia, oddział jakiejś instytucji, urzędu itp.;
placówka; agencja': Agendy banku, resortu zdrowia. 2. 'duży notes do
wpisywania spraw bieżących; terminarz' (łac.)
agent rz. mos I, Mc. ~ncie; lm M. -nci 1. 'płatny pośrednik zajmujący się za­
wieraniem umów na rzecz zleceniodawcy': Agent firmy handlowej. 2.
'przedstawiciel państwa, instytucji państwowej itp. akredytowany za gra­
nicą i pełniący określoną funkcję': Agent dyplomatyczny. 3. 'funkcjona­
riusz tajnych lub pomocniczych służb policyjnych; wywiadowca; 4. 'tajny
współpracownik obcego wywiadu; szpieg' 5. pot. 'wyrażające (w za­
leżności od intonacji) sympatię lub dezaprobatę określenie człowieka
sprytnego, dowcipnego, zaskakującego zachowaniem i pomysłami, prze­
bojowego cwaniaka, łobuza, kombinatora lub kawalarza; agregat, aparat':
Niezły z niego agent, (łac.)
agentka rz. ż Ib, CMc. -tce; lm D. -tek 'kobieta agent'
agentura rz. i Ia, CMc. -urze 1. 'biuro, placówka zajmująca się pośrednict­
wem głównie handlowym; agencja' 2. 'zorganizowana grupa szpiegów,
dywersantów itp. wykonująca zlecenia obcego państwa lub wrogiej orga­
nizacji, służąca wrogiej ideologii': Agentura komunistyczna, (niem.)
agenturalnie przysł., od przym, agenturalny: Debata nad tymi kwestiami jest
toczona w Polsce wśród ludzi, którzy zwyczajnie są agenturalnie połączeni
z Rosją. (TS)
agenturalność rz. ż IVa, DCMc. -ści, blm 'pochodzenie, przeszłość lub
działalność agenturalna; powiązania z agenturą; pozostawanie na usługach agentury': Sprawami zagranicznymi zajmowały się partia i rząd; ktokol­
wiek inny chciał się do tego mieszać, choćby w formie publicystycznej
wypowiedzi, był od razu podejrzany o agenturalność. (TS) Cudzoziemcy
o etatowej agenturalności „Stasia" nie wiedzieli. (TS)
agenturalny przym. Ia, od rz. agentura w zn. 2.: Mieć powiązania agenturalne. Działalność agenturalna. Agenturalni działacze.
agitacja rz. ż IIa, blm 'propagowanie określonych poglądów, idei, haseł w ce­
lu powiększenia grona zwolenników danej sprawy, a przede wszystkim ce­
lem uzyskania aprobaty społecznej (w