Główna Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego

Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego

0 / 0
Jak bardzo podobała Ci się ta książka?
Jaka jest jakość pobranego pliku?
Pobierz książkę, aby ocenić jej jakość
Jaka jest jakość pobranych plików?
Kategorie:
Język:
polish
Strony:
6809
Plik:
PDF, 27,24 MB
Ściągnij (pdf, 27,24 MB)

Najbardziej popularne frazy

 
nie12779
jest12412
jego5589
jak5153
przez5029
jako4778
boga4731
por4608
tym3412
jezusa3268
dla3197
tego3093
ale3046
ich2885
czy2859
tak2726
aby2675
jednak2302
jezus2294
tylko2149
przed1976
jej1862
tej1785
tych1669
jhwh1649
oraz1528
lecz1373
kiedy1210
nad1185
rozdz1103
nawet1102
tekst1050
prawa1050
albo969
ludu967
rdz790
0 comments
 

To post a review, please sign in or sign up
Możesz zostawić recenzję książki i podzielić się swoimi doświadczeniami. Inni czytelnicy będą zainteresowani Twoją opinią na temat przeczytanych książek. Niezależnie od tego, czy książka ci się podoba, czy nie, jeśli powiesz im szczerze i szczegółowo, ludzie będą mogli znaleźć dla siebie nowe książki, które ich zainteresują.
1

A HISTORY OF THE BYZANTINE EMPIRE FROM DCCXVI TO MLVII

Rok:
1877
Język:
english
Plik:
PDF, 16,12 MB
0 / 0
2

Imperia i barbarzyńcy. Migracje i narodziny Europy

Rok:
2010
Język:
polish
Plik:
PDF, 17,70 MB
0 / 0


Międzynarodowy	komentarz

do	Pisma	Świętego

Komitet	Honorowy

Międzynarodowego	komentarza	do	Pisma	Świętego

Józef	Kardynał	Glemp,	Prymas	Polski

Arcybiskup	Henryk	J.	Muszyński,	Metropolita	Gnieźnieński



O.	Antonio	Pernia,	Generał	Zgromadzenia	Słowa	Bożego

O.	 Eugeniusz	 Śliwka,	 Prowincjał	 Polskiej	 Prowincji	 Zgromadzenia	 Słowa
Bożego

Komitet	Naukowy

Międzynarodowego	komentarza	do	Pisma	Świętego

Ks.	prof.	UKSW	dr	hab.	Waldemar	Chrostowski,	Uniwersytet	Kardynała

Stefana	Wyszyńskiego	w	Warszawie

Bp	dr	Stanisław	Gądecki,	Prymasowskie	Wyższe	Seminarium	Duchowne

w	Gnieźnie

Ks.	 prof.	 dr	 hab.	 Ryszard	 Rubinkiewicz	 SDB,	 Katolicki	 Uniwersytet
Lubelski

Międzynarodowy	komentarz

do	Pisma	Świętego

Komentarz	katolicki	i	ekumeniczny

na	XXI	wiek

Wydanie	drugie

Redaktor	naukowy	wydania	oryginalnego

William	R.	Farmer



Współredaktorzy

Sean	McEvenue

Armando	J.	Levoratti

David	L.	Dungan

Redaktor	naukowy	wydania	polskiego

Waldemar	Chrostowski

Współredaktorzy

Tadeusz	Mieszkowski

Paweł	Pachciarek

VERBINUM

Wydawnictwo	Księży	Werbistów

Warszawa	2001

Tytuł	oryginału

Commentarium	Biblicum	Catholicum	Internationale

©	 International	 Catholic	 Bible	 Commentary,	 University	 of	 Dallas,	 Irving,	 TX
75062,	1997

©	for	the	Polish	edition	by	VERBINUM,	2000

Za	 zgodą	 Kurii	 Metropolitalnej	 Warszawskiej	 nr	 2680/NK/00	 z	 dn.
4.07.2000	r.

Sekretarz	wydania	polskiego

Ks.	Edward	Osiecki	SVD

Konsultacja



z	zakresu	patrologii	i	liturgii

Ks.	prof.	dr	hab.	Emil	Stanula

Ks.	prof.	dr	hab.	Wincenty	Myszor

z	zakresu	leksyki	hebrajskiej

dr	Maciej	Tomal

Korekta

Elżbieta	Burakowska

Joanna	Grabowska

Krystyna	Madziar

Barbara	Olszewska

Elżbieta	Pachciarek

Anna	Sidorek

Hanna	Stompor

Reprodukcja	 map	 przygotowanych	 dla	 wersji	 angielskiej	 Komentarza	 przez
André	LaCoque’a

Bogdan	Gacukowicz

Skład	komputerowy

Krzysztof	Bożym

Bogdan	Gacukowicz

Agnieszka	Piasecka

OMEGA	PRESS	S.C.



Druk

Cieszyńskie	Zakłady	Wydawnicze

ul.	Pokoju	1,	43-400	Cieszyn

tel.	033/8524205;	fax	033/8522099
; 
Ilustracja	na	okładce

Obraz	Różdżka	 Jessego	 ze	 zbiorów	malarstwa	 jasnogórskiego	 (poł.	 XVII	 w.).
Przedstawienie	 to	 należy	 do	 serii	 24	 obrazów	 powstałych	 na	 podstawie
wcześniejszego	 cyklu	 grafik,	 ilustrujących	 traktat	 maryjny	 Pancarpium
Marianum	Jana	Dawida,	wydany	w	Antwerpii	1607	roku.

Obraz	 Różdżka	 Jessego	 jest	 dwudziesty.	 Tytuł	 w	 oryginale	 brzmi:	 VIRGA
IESSE.	 Virga,	 parens	 floris,	 quem	 spiritus	 ille	 coronat;	 Nos	 tibi	 te	 nobis
inservisse	 velis	 (Różdżka	 Jessego.	 Różdżko	 wydająca	 Kwiat	 uwieńczony
Duchem	Świętym;	Zechciej,	byśmy	my	wszczepili	się	w

Ciebie,	a	Ty	w	nas!).	Fotografię	wykonał	Zdzisław	Sowiński

Wydawca	 polskiego	 tekstu	 zastrzega	 sobie	 wszelkie	 prawa	 publikacji.
Upowszechnianie	 jakiejkolwiek	 części	 tego	 dzieła	 za	 pomocą	 środków
elektronicznych,	mechanicznych,	nagrań	magnetofonowych	i	reprintów	wymaga
pisemnej	zgody	wydawnictwa	VERBINUM	według	obowiązujących	zasad.

VERBINUM

Wydawnictwo	Księży	Werbistów

ul.	Ostrobramska	98,	04-118	Warszawa

Warszawa	2000.	Wyd.	II.	Zam.	nr	8/2001

ISBN	83-7192-122-5

Przedmowa	do	wydania	polskiego

Waldemar	Chrostowski



Mówiąc	 o	 Piśmie	 Świętym	 w	 życiu	 Kościoła,	 konstytucja	 dogmatyczna	 o
Objawieniu	Bożym	Dei	Verbum,

którą	18	listopada	1965	r.	ogłosił	II	Sobór	Watykański,	przypomniała	słowa	św.
Hieronima:	„Nieznajomość

Pisma	 Świętego	 jest	 nieznajomością	 Chrystusa”.	 Takie	 spojrzenie	 stanowi
fundament	wezwania,	nawiązującego

do	 wielkich	 encyklik	 biblijnych	 Leona	 XIII	 (	 Providentissimus	 Deus,	 18
listopada	1897)	i	Piusa	XII	(	Divino

afflante	 Spiritu,	 30	 września	 1943),	 aby	 wyznawcy	 Jezusa	 Chrystusa	 mieli
szeroki	dostęp	do	Pisma	Świętego,

dzięki	pełniejszemu	otwarciu	przed	nimi	 jego	 skarbów.	Właśnie	na	 tym	opiera
się	też	szczególne	powołanie	i

odpowiedzialność	 egzegetów	 i	 teologów,	 którzy	 „powinni	 starać	 się,	 by
wspólnym	wysiłkiem	pod	nadzorem

świętego	 Urzędu	 Nauczycielskiego,	 przy	 zastosowaniu	 odpowiednich	 pomocy
naukowych,	tak	badać	i	wykładać

boskie	 Pisma,	 by	 jak	 najliczniejsi	 słudzy	 słowa	 Bożego	 mogli	 z	 pożytkiem
podawać	ludowi	Bożemu	pokarm

owych	Pism,	który	by	rozum	oświecał,	wolę	umacniał,	a	serca	ludzi	ku	miłości
Bożej	rozpalał”	(	Dei	Verbum

23).

Zachęta	 do	 owocnego	powrotu	 do	Biblii	 i	 jej	 orędzia	 znalazła	wyraz	 na	wiele
sposobów.	Jednym	z

najważniejszych	 i	 najbardziej	 uprzywilejowanym	 stała	 się	 liturgia.	 Soborowa
konstytucja	o	liturgii	świętej

Sacrosanctum	Concilium	 zawiera	ważne	 zalecenie:	 „Aby	 obficiej	 zastawić	 dla
wiernych	stół	słowa	Bożego,



należy	 szerzej	 otworzyć	 skarbiec	 biblijny,	 tak	 by	 w	 ustalonym	 przeciągu	 lat
odczytać	wiernym	ważniejsze	części

Pisma	Świętego”	 (51).	W	wyniku	posoborowej	 realizacji	 tego	postulatu	wierni
otrzymali	liczne	przekłady	Biblii

na	języki	narodowe,	dzięki	czemu	otrzymali	również	możliwość	wspólnotowej	i
osobistej	lektury	ksiąg

świętych.	 W	 stopniu	 przedtem	 nieznanym	 nasiliły	 się	 studia	 biblijne,	 a	 także
karmione	duchowością	biblijną

kaznodziejstwo,	 katecheza	 i	 nauczanie	 chrześcijańskie.	 Tak	 została
zapoczątkowana	i	urzeczywistniona	w

Koście	katolickim	wielka	odnowa	biblijna,	o	której	można	słusznie	powiedzieć,
iż	wydała	błogosławione	owoce

pogłębienia	 wiary	 i	 życia	 wyznawców	 Jezusa	 Chrystusa.	 Na	 szczególne
podkreślenie	zasługuje	jej	wymiar

ekumeniczny,	 dzięki	 któremu	 członkowie	 różnych	 wyznań	 chrześcijańskich
zbliżają	się	do	siebie	i	nawzajem	się

ubogacają.

Z	 ducha	 i	 osiągnięć	 tej	 wielkiej	 odnowy	wyrosła	 śmiała	 myśl	 o	 opracowaniu
Międzynarodowego	komentarza

do	 Pisma	 Świętego.	 Dojrzewała	 ona	 stopniowo,	 sam	 zaś	 komentarz,
przygotowywany	od	początku	lat

dziewięćdziesiątych	 XX	 w.,	 ukazał	 się	 dotąd	 w	 wydaniu	 angielskim	 i
hiszpańskim.	W	pracach	nad	nim

uczestniczyły	 dziesiątki	 wybitnych	 uczonych	 i	 popularyzatorów	 Pisma
Świętego,	którzy	unaocznili	i

potwierdzili	swoje	kompetencje	oraz	zamiłowanie	do	jego	czytania	i	objaśniania.
W	1996	r.,	podczas	pobytu



prof.	 Williama	 R.	 Farmera	 w	 Polsce,	 pojawił	 się	 projekt,	 a	 wkrótce	 potem
decyzja,	by	opracować	również

polskie	 wydanie	 tego	 monumentalnego	 dzieła.	 Nie	 było	 to	 łatwe
przedsięwzięcie,	zważywszy	zarówno	na	jego

rozmiary,	 jak	 i	 na	 konieczność	 niezbędnej	 adaptacji	 tekstów	 napisanych	 w
różnych	rejonach	świata	do

warunków	 i	 potrzeb	 w	 naszym	 kraju.	 Decyzja	 o	 rozpoczęciu	 żmudnych	 prac
została	podjęta	przez

Zgromadzenie	 Słowa	 Bożego,	 którego	 charyzmat	 wymaga	 stałej	 troski	 o
przybliżanie	wiernym	bogactwa

objawienia	 Bożego,	 zawartego	 na	 kartach	 ksiąg	 świętych.	 Po	 wstępnych
rozmowach	i	ustaleniach	ruszyły	prace

nad	 przekładem	 i	 adaptacją	 różnojęzycznych	 tekstów.	 A	 chociaż	 nie	 zabrakło
rozmaitych	przeszkód	i	trudności,

dobiegły	 one	 szczęśliwego	 kresu.	 Wielka	 w	 tym	 zasługa	 dziesiątków	 osób,
których	wiedza	i	zaangażowanie

było	koordynowane	przez	wydawnictwo	VERBINUM.

Polskie	wydanie	Międzynarodowego	komentarza	do	Pisma	Świętego	ukazuje	się
w	okresie	Wielkiego

Jubileuszu	 Roku	 2000.	 Jest	 to	 okazja	 wspaniała	 i	 wyjątkowa,	 jak	wspaniały	 i
wyjątkowy	jest	ów	jubileusz,

obchodzony	 za	 pontyfikatu	 Jana	 Pawła	 II.	 Ojciec	 Święty	 wielokrotnie
wskazywał	na	ścisłe	związki	między

egzegezą	 katolicką,	 a	 pogłębianiem	 zrozumienia	 tajemnicy	 wcielenia	 Syna
Bożego,	która	stanowi	sedno

jubileuszowej	radości	i	uroczystych	obchodów.	Także	radość	i	prawdziwa	duma
z	pontyfikatu	Papieża-Polaka



stanowiły	 doniosłą	 okoliczność,	 która	 cały	 czas	 sprzyjała	 kontynuacji	 i
doprowadzeniu	do	końca	podjętych	prac.

Dzieło,	 przygotowane	 w	 Kościele	 katolickim,	 zarówno	 w	 wydaniach
obcojęzycznych,	jak	i	w	polskim,	jest

owocem	współpracy	ekumenicznej.	Ukazuje	się	ono	pod	sam	koniec	XX	w.	oraz
drugiego	tysiąclecia,	a	zarazem

u	 zarania	 następnego	 wieku	 oraz	 trzeciego	 tysiąclecia.	 Z	 jednej	 strony	 w
pewnym	stopniu	wieńczy

dotychczasowy	 dorobek	 biblistyki,	 a	 z	 drugiej	 otwiera	 ją	 na	 nowe,	 zapewne
nieznane	jeszcze	możliwości,	jakie

stoją	 przed	 obecnym	 i	 kolejnymi	 pokoleniami	 uczonych,	 komentatorów,
głosicieli	słowa	Bożego	oraz	wiernych.

Właśnie	na	 te	horyzonty	wskazuje	podtytuł	Komentarz	katolicki	 i	ekumeniczny
na	XXI	wiek.

Książka	składa	się	z	 trzech	zasadniczych	części.	Pierwsza	omawia	zagadnienia
ogólne,	które	wchodzą	w

skład	problematyki	wykładanej	w	ramach	szeroko	pojętej	 introdukcji	do	Pisma
Świętego.	Drugą	stanowi

komentarz,	 najpierw	 do	 wszystkich	 ksiąg	 Starego	 Testamentu,	 a	 następnie	 do
wszystkich	ksiąg	Nowego

Testamentu.	 Z	 racji	 ekumenicznych	 w	 wydaniu	 polskim	 dodano	 prezentację
Trzeciej	Księgi	Ezdrasza	i	Trzeciej

Księgi	Machabejskiej,	 które	 zostały	 włączone	 do	 kanonu	 prawosławnego.	 Na
część	trzecią	składają	się	artykuły

5

PRZEDMOWA	DO	WYDANIA	POLSKIEGO



na	 temat	 wybranych	 zagadnień	 duszpasterskich,	 dotyczące	 przede	 wszystkim
żywotności	i	oddziaływania	Pisma

Świętego,	 a	 także	 jego	 trwałej	 aktualności	 i	 przydatności	 w	 rozmaitych
dziedzinach	życia	chrześcijańskiego.

Taki	układ	pozwala	na	rzetelne	i	staranne	zapoznanie	się	z	naturą,	powstaniem	i
przekazem	ksiąg	świętych,

stanowi	cenną	pomoc	do	osobistego	i	wspólnotowego	ich	czytania	i	objaśniania,
a	także	wychodzi	naprzeciw

potrzebom	znalezienia	odpowiedzi	na	trudne	wyzwania	i	kwestie,	wynikające	z
postulatu	oparcia	na	Biblii

całego	życia	 i	nauczania	chrześcijańskiego.	Wydanie	wszystkich	przemyśleń	w
jednym	tomie	powinno	sprzyjać

łatwiejszemu	 i	 szerszemu	 ich	 oddziaływaniu,	 bo	 jedno	 takie	 dzieło	 zastępuje
kilka	innych	i	stanowi	swoistą

bibliotekę,	która	może	nam	towarzyszyć	niemal	wszędzie.

W	 całym	 dotychczasowym	 polskim	 piśmiennictwie	 biblijnym	 nie	 było	 tak
obszernego	i	wyczerpującego

dzieła.	 Jest	 to	 znaczący	 powód	 do	 ogromnej	 satysfakcji	 autorów,	 redaktorów,
tłumaczy	oraz	wydawcy.

Powiększa	ją	fakt	zgody	wybitnych	przedstawicieli	Kościoła	na	włączenie	ich	do
Komitetu	Honorowego,	dzięki

czemu	całe	to	ogromne	przedsięwzięcie	nabiera	jeszcze	większego	znaczenia.	Z
kolei	Komitet	Naukowy

Międzynarodowego	 komentarza	 do	 Pisma	 Świętego	 dołożył	 wszelkich	 starań,
aby	polskie	wydanie	spełniało

wszystkie	 wymogi	 jasności,	 przejrzystości,	 poprawności	 oraz	 naukowej	 i
duszpasterskiej	przydatności.



Można	żywić	nadzieję,	że	dzieło	znajdzie	 trwałe	miejsce	 i	uznanie	nie	 tylko	w
Polsce,	lecz	także	w

środowiskach	 polonijnych.	 Na	 potrzebę	 takiego	 kompendium	 wskazywano
bowiem	w	kraju	i	za	granicą	od

dawna	 i	 wielokrotnie.	 W	 żadnym	 przypadku	 nie	 zastąpi	 ono	 jednak	 czytania
Pisma	Świętego,	lecz	powinno	mu

towarzyszyć	 i	 je	 prawidłowo	 ukierunkować.	Wolno	 oczekiwać,	 że	 egzemplarz
Pisma	Świętego	oraz

Międzynarodowego	komentarza	do	Pisma	Świętego	w	bibliotekach	i	domowych
biblioteczkach	będą	się

znajdowały	obok	 siebie.	Najwięcej	 bowiem	korzyści	 i	 pożytku	przyniesie	 taka
uważna	lektura	niniejszego

komentarza,	która	towarzyszy	pilnemu	czytaniu	i	rozważaniu	ksiąg	świętych,	a
także	do	ich	czytania	i

rozważania	zachęca	oraz	prowadzi.

Ks.	prof.	UKSW	dr	hab.	Waldemar	Chrostowski

Warszawa,	Święto	Przemienienia	Pańskiego	w	Wielkim	Jubileuszu	Roku	2000

6

Przedmowa	do	drugiego	wydania	polskiego

Waldemar	Chrostowski

Pierwsze	 polskie	wydanie	Międzynarodowego	 komentarza	 do	 Pisma	 Świętego
otwierała	dedykacja:

Kościołowi	w	Polsce

w	Wielkim	Jubileuszu	Roku	2000,

w	dwudziestym	drugim	roku



pontyfikatu	Jana	Pawła	II

i	w	sto	dwudziestą	piątą	rocznicę

założenia	Zgromadzenia	Słowa	Bożego

Polska	Prowincja	SVD

Czas	Wielkiego	Jubileuszu	Roku	2000	dobiegł	końca	6	stycznia	2001	r.,	gdy	Jan
Paweł	II	uroczyście

zamknął	 Drzwi	 Święte	 watykańskiej	 bazyliki	 Świętego	 Piotra.	 Pierwsze
wydrukowane	egzemplarze	tego	dzieła

ujrzały	 światło	 dzienne	 16	 października	 2000	 r.,	 czyli	 w	 dniu,	 w	 którym
rozpoczął	się	dwudziesty	trzeci	rok

pontyfikatu	 Papieża-Polaka.	 Zgromadzenie	 Słowa	 Bożego	 weszło	 w	 szóste
ćwierćwiecze	istnienia	i	działalności.

Nakład	 pierwszego	 wydania	 rozszedł	 się	 w	 ciągu	 zaledwie	 kilku	 miesięcy	 i
potrzebne	stało	się	drugie	wydanie.

Żywe	zainteresowanie	Międzynarodowym	komentarzem	do	Pisma	Świętego	było
w	zasadzie	do	przewidzenia.

Po	 pierwsze,	 jest	 to	 dzieło	 naprawdę	 dobre,	 opracowane	 starannie	 i
wszechstronne,	owoc	współpracy

międzynarodowej	 i	 ekumenicznej,	 o	 charakterze	 naukowym,	 a	 zarazem
podręcznym.	Po	drugie,	nie	było	dotąd

w	polskim	piśmiennictwie	biblijnym	jednotomowego	komentarza	do	całej	Biblii,
ubogaconego	artykułami

omawiającymi	 najważniejsze	 zagadnienia	 ogólne	 oraz	 wybrane	 zagadnienia
duszpasterskie.	Zarówno	redaktorzy

wydania	 oryginalnego,	 jak	 i	 wydania	 polskiego	 dołożyli	 starań,	 aby	 sprostać
rygorom	rzetelnej	wiedzy



akademickiej,	 odzwierciedlić	 aktualny	 stan	 wiedzy	 biblijnej,	 a	 zarazem	 wyjść
naprzeciw	potrzebom	wszystkich,

którzy	 chcą	 czytać	 i	 właściwie	 rozumieć	 Pismo	 Święte	 oraz	 zawarte	 w	 nim
słowo	Boże.	Wysiłek	przygotowania

tego	komentarza	zbiegł	się	z	przeżywaniem	i	obchodami	Wielkiego	Jubileuszu.
Największą	radość	i

wdzięczność	 Bogu	 przeżywaliśmy	 8	 stycznia	 2001	 r.,	 gdy	 oprawiony	 w	 białą
skórę	egzemplarz	tego	dzieła

został	w	Rzymie	wręczony	Janowi	Pawłowi	II.

Drugie	 wydanie	 polskie	 Międzynarodowego	 komentarza	 do	 Pisma	 Świętego
zostało	poprzedzone	powtórną

staranną	 korektą	 całości	 dzieła.	 Zaktualizowano	 Noty	 o	 członkach	 Komitetu
Naukowego	MKPŚ.	Najważniejsza

zmiana	 polega	 na	 poprawieniu	 i	 uszczegółowieniu	 informacji	 podanych	 w
zamieszczonym	na	końcu

Przewodnika	 do	 map	 oraz	 na	 mapach.	 Te	 ostatnie	 powinny	 jak	 najwierniej
przedstawiać	geografię	i	topografię

krajów	biblijnych,	 gdyż	ma	 to	wielkie	 znaczenie	 dla	 prawidłowego	ukazania	 i
właściwego	poznawania	dziejów

zbawienia	 opisanych	 na	 kartach	 Biblii.	 Zmieniona	 nieco	 została	 także	 szata
graficzna	okładki,	aby	można	było

łatwo	odróżnić	obydwa	kolejne	wydania	dzieła.

Wielkie	 zainteresowanie	Czytelników	 niniejszym	 komentarzem	 potwierdza,	 że
przeżywamy	w	Polsce	nową

„wiosnę	 biblijną”.	 Pierwsza	miała	miejsce	 po	 II	 Soborze	watykańskim	 (1962-
1965),	gdy	ukazał	się	przekład	z



języków	 oryginalnych,	 znany	 jako	 Biblia	 Tysiąclecia,	 i	 na	 nasz	 grunt
przeszczepiono	soborowe	nauczanie	na

temat	 katolickiego	 sposobu	 czytania	 i	 objaśniania	 Pisma	 Świętego.	 Dzięki
żmudnym	wysiłkom	tamtego

pokolenia	 biblistów	 polskich	 przygotowano	 wiele	 przedsięwzięć	 i	 dzieł,	 które
wywarły	trwały	wpływ	na	życie

Kościoła	w	Polsce	 i	w	 środowiskach	polonijnych.	Na	przełomie	XX	 i	XXI	w.
oraz	drugiego	i	trzeciego

tysiąclecia	przeżywamy	powtórne	ożywienie	zainteresowania	Pismem	Świętym,
połączone	z	jego	nowymi

przekładami	 na	 język	 polski,	 a	 także	 z	 obfitą	 literaturą	 dotyczącą	 rozmaitych
aspektów	studiów	biblijnych.	W

ten	nurt	wpisuje	 się	 niniejszy	komentarz.	Nie	 tylko	odzwierciedla	 obecny	 stan
wiedzy	biblijnej,	lecz	pod

wieloma	 względami	 go	 także	 tworzy	 i	 kształtuje.	 Popularność	 pierwszego
wydania	wskazuje,	że	trafiło	ono	nie

tylko	 do	 rąk	 specjalistów,	 lecz	 do	 znacznie	 szerszego	 kręgu	 czytelników.
Właśnie	taki	cel	przyświecał

wydawcy,	autorom,	redaktorom	i	tłumaczom.

Drugie	 wydanie	 polskie	 Międzynarodowego	 komentarza	 do	 Pisma	 Świętego
ukazuje	się	w	zmienionych

okolicznościach.	Przeżywamy	pierwszy	rok	XXI	wieku	i	trzeciego	tysiąclecia,	w
który	zostaliśmy	wprowadzeni

Listem	Apostolskim	Jana	Pawła	II	Novo	millenio	ineunte.	W	epoce	nieustannej
aktywności,	często	gorączkowej

i	przeradzającej	 się	„w	działanie	dla	działania”,	Ojcieć	Święty	zachęca:	„Teraz
winniśmy	spojrzeć	w	przyszłość,



«wypłynąć	 na	 głębię»,	 ufając	 słowu	 Chrystusa:	 Duc	 in	 altum!	 ”	 (nr	 15).
Dotychczasowe	doświadczenia

„powinny	wzbudzić	nowe	energi	e”,	których	owocem	ma	być	skuteczny	program
duszpasterski	na	okres	po

Jubileuszu.	Zadanie	 to	 staje	 się	pilne,	ponieważ	„także	 ludzie	naszych	czasów,
choć	może	nie	zawsze

świadomie,	 proszą	 dzisiejszych	 chrześcijan,	 aby	 nie	 tylko	 «mówili»	 o
Chrystusie,	ale	w	pewnym	sensie

pozwolili	 Go	 «zobaczyć»	 (...)	 Nasze	 świadectwo	 byłoby	 jednak
niedopuszczalnie	ubogie,	gdybyśmy	my	sami

7

PRZEDMOWA	DO	DRUGIEGO	WYDANIA	POLSKIEGO

jako	pierwsi	nie	byli	tymi,	którzy	kontemplują	oblicze	Chrystusa”	(nr	16).	Mając
to	na	względzie,	Jan	Paweł	II

podkreśla:	„Kontemplacja	oblicza	Chrystusa	winna	czerpać	inspirację	z	tego,	co
mówi	o	Nim	Pismo	Święte,

które	 od	 pierwszej	 do	 ostatniej	 strony	 przeniknięte	 jest	 Jego	 tajemnicą,
ukazywaną	w	niejasnym	zarysie	w

Starym	 Testamencie,	 a	 w	 pełni	 objawioną	 w	 Nowym,	 co	 pozwala	 św.
Hieronimowi	stwierdzić	stanowczo,	że

«nieznajomość	Pisma	to	nieznajomość	samego	Chrystusa».	Zachowując	więź	z
Pismem	Świętym,	otwieramy	się

na	 działanie	 Ducha	 (por.	 J	 15,26),	 z	 którego	 teksty	 biblijne	 biorą	 początek,	 a
zarazem	na	świadectwo	Apostołów

(por.	 J	 15,27),	 którzy	 bezpośrednio	 zetknęli	 się	 z	 Chrystusem,	 Słowem	 życia,
widzieli	Go	na	własne	oczy,



słyszeli	 własnymi	 uszami,	 dotykali	 rękami	 (por.	 1J	 1,1)”	 (nr	 17).	 Twórcy
niniejszego	komentarza	pragną	wyjść

naprzeciw	 tym	potrzebom	 i	 oczekiwaniom,	 największą	 zaś	 satysfakcją	 byłoby,
gdyby	chociaż	w	części	udało	się

je	im	zaspokoić	i	sprostać.

Istnieje	 jeszcze	 jedna	 nowa	 i	 ważna	 okoliczność,	 która	 określa	 kontekst	 tego
drugiego	wydania.	Przeżywamy

właśnie	 ogłoszony	 przez	 Sejm	 Rzeczypospolitej	 Rok	 Kardynała	 Stefana
Wyszyńskiego.	W	roku	2001	upływa

bowiem	sto	lat	od	jego	urodzin	(3	VIII	1901)	i	dwadzieścia	lat	od	jego	śmierci
(28	V	1981).	Nie	sposób	wyrazić

przeogromnych	zasług	wielkiego	Prymasa	Tysiąclecia,	Kardynała	i	Męża	Stanu,
a	zarazem	sługi	Bożego,

którego	 proces	 beatyfikacyjny	 na	 szczeblu	 diecezjalnym	 został	 niedawno
zakończony.	Najbardziej	właściwe	są

słowa,	które	23	października	1978	r.,	podczas	audiencji	do	Polaków,	skierował
do	niego	Jan	Paweł	II:

„Czcigodny	 i	Umiłowany	Księże	 Prymasie!	 Pozwól,	 że	 powiem	 po	 prostu,	 co
myślę.	Nie	byłoby	na	Stolicy

Piotrowej	 tego	 Papieża-Polaka,	 który	 dziś	 pełen	 bojaźni	 Bożej,	 ale	 i	 pełen
ufności	rozpoczyna	nowy	pontyfikat,

gdyby	nie	było	Twojej	wiary,	nie	cofającej	się	przed	więzieniem	i	cierpieniem,
twojej	heroicznej	nadziei.	Twego

zawierzenia	bez	reszty	Matce	Kościoła,	gdyby	nie	było	Jasnej	Góry	i	tego	całego
okresu	dziejów	Kościoła	w

Ojczyźnie	 naszej,	 które	 związane	 są	 z	 Twoim	 biskupim	 i	 prymasowskim
posługiwaniem”.	Dobrze,	że	ta



świadomość	jest	bardzo	żywa,	na	co	wskazuje	wpisanie	Prymasa	Tysiąclecia	do
panteonu	najwybitniejszych

Polaków	dzięki	utworzeniu	pod	koniec	1999	r.	Uniwersytetu	Kardynała	Stefana
Wyszyńskiego	w	Warszawie.

Drugie	polskie	wydanie	Międzynarodowego	komentarza	do	Pisma	Świętego	jest
jednym	z	przejawów	hołdu	i

czci	dla	Prymasa	Tysiąclecia.	Nowa	„wiosna	biblijna”	w	Kościele	katolickim	w
Polsce	jest	bowiem	również

jego	dziełem.

Ks.	prof.	UKSW	dr	hab.	Waldemar	Chrostowski

Warszawa,	Środa	Popielcowa	2001	roku.

8

Podziękowania

Publikacja	 polskiego	 wydania	 Międzynarodowego	 komentarza	 do	 Pisma
Świętego	jest	wydarzeniem,	które

wieńczy	dziesięcioletni	wysiłek	wielu	znamienitych	biblistów	z	różnych	zakątków
świata.	Chcieli	oni	w	sposób

sobie	właściwy	uczcić	Wielki	Jubileusz	Roku	2000,	dając	do	ręki	duszpasterzom,
katechetom	i	wiernym	prosty,

ale	 solidny	 komentarz	 do	 Pisma	 Świętego.	 Realizację	 pomysłu
międzynarodowego	grona	biblistów	podjęto	w

Uniwersytecie	 w	 Dallas,	 skąd	 koordynowano	 proces	 powstawania	 dzieła.
Powstanie	Komentarza	poprzedziły

międzynarodowe	 konferencje	 i	 sympozja	 biblistów	 w	 Stanach	 Zjednoczonych	 i
Holandii,	na	których

wypracowano	 kolegialnie	 schematy	 artykułów	 oraz	 idee	 przewodnie	 dla



zaproszonych	autorów.

W	1997	r.	ukazało	się	wielojęzyczne	wzorcowe	wydanie	Komentarza,	tzw.	editio
princeps,	które	zostało

wręczone	Ojcu	 Świętemu	 Janowi	 Pawłowi	 II	 podczas	 specjalnej	 audiencji	 dla
osób	zaangażowanych	w

powstanie	 tego	 dzieła.	Wydanie	wzorcowe	 zawierało	 artykuły	 opublikowane	w
językach,	w	których	zostały

napisane.	 Stało	 się	 ono	 podstawą	 do	 przygotowania	 poszczególnych	 wersji
językowych:	angielskiej,	francuskiej,

hiszpańskiej,	włoskiej	i	polskiej.

Powstanie	 wydania	 polskiego	 zawdzięczamy	 Wydawnictwu	 Księży	 Werbistów
VERBINUM,	które

zainteresowało	 się	 tym	 dziełem	 już	 w	 1995	 r.	 i	 włączyło	 się	 czynnie	 w
międzynarodowy	proces	współpracy.

Pierwsze	artykuły	zostały	przetłumaczone	na	początku	1996	r.	Formalną	umowę
z	redakcją	International

Catholic	 Bible	 Commentary	 w	 Dallas	 w	 osobie	 prof.	 Williama	 R.	 Farmera
podpisano	12	września	1996	r.	w

Radomiu	 podczas	 dorocznego	 Spotkania	 Biblistów	 Polskich.	 Inicjatywa
VERBINUM	w	sprawie	wydania

Międzynarodowego	 komentarza	 do	 Pisma	 Świętego	 spotkała	 się	 z	 życzliwym
przyjęciem	ze	strony	Polskiej

Prowincji	Zgromadzenia	Słowa	Bożego,	a	także	ze	strony	Zarządu	Generalnego.
Jest	rzeczą	zrozumiałą,	że

werbiści	zainteresowali	się	wydaniem	tego	dzieła,	gdyż	głoszenie	słowa	Bożego
jest	zgodne	z	charyzmatem



misyjnym.	 Nie	 jest	 przypadkiem,	 że	 również	 hiszpańska	 edycja	 tego	 dzieła
została	przygotowana	przez	Editorial

Verbo	Divino	–	wydawnictwo	księży	werbistów	w	Prowincji	Hiszpańskiej.

Podjęcie	 się	 takiego	 zadania	 przerastało	 możliwości	 niewielkiej	 oficyny
wydawniczej,	jaką	jest	VERBINUM.

Wiązało	 się	 to	 z	 jednej	 strony	 z	 koniecznością	 dobrania	 fachowego	 zespołu
redaktorów,	tłumaczy,	konsultantów,

korektorów,	 redakcji	 technicznej,	 a	 z	 drugiej	 z	 ogromnymi	 nakładami
finansowymi	i	wysiłkiem	koordynującym

cały	proces.

Dzisiaj,	 gdy	 dzieło	 jest	 gotowe,	 należy	 się	 cieszyć,	 że	 ujrzało	 ono	 światło
dzienne,	i	podziękować	wszystkim

zaangażowanym	w	jego	powstanie.	W	imieniu	Polskiej	Prowincji	Zgromadzenia
Słowa	Bożego	wyrażam

wdzięczność	 Kościołowi	 w	 Polsce	 za	 życzliwe	 przyjęcie	 i	 możliwość	 rozwoju
naszej	wspólnoty	zakonnej	w	ciągu

minionych	 osiemdziesięciu	 lat.	 Niech	 ta	 Księga	 będzie	 dla	 Ludu	 Bożego
wyrazem	naszego	hołdu	i	synowskim

darem,	 który	 składamy	 na	 ręce	 Józefa	 Kardynała	 Glempa,	 Prymasa	 Polski	 i
Arcybiskupa	Henryka

Muszyńskiego,	 Metropolity	 Gnieźnieńskiego.	 Jesteśmy	 dumni,	 że	 zgodzili	 się
zaszczycić	skład	Komitetu

Honorowego	Międzynarodowego	komentarza	do	Pisma	Świętego	.

Dzieło	 tak	 monumentalne	 –	 prawdziwa	 biblioteka	 –	 nie	 mogłoby	 powstać	 bez
wysiłku	wielu	ludzi

zaangażowanych	 w	 jego	 przygotowanie.	 Nie	 sposób	 wymienić	 ich	 wszystkich.



Pragnę	wspomnieć	przynajmniej

niektórych.	 Ks.	 prof.	 Waldemar	 Chrostowski	 i	 ks.	 dyrektor	 Antoni	 Koszorz	 w
imieniu	Verbinum	zawarli	umowę	z

Wydawcą	editio	princeps	i	zainicjowali	proces	tłumaczenia.	Ks.	prof.	Waldemar
Chrostowski,	wraz	z	bp.	dr.

Stanisławem	 Gądeckim	 i	 ks.	 prof.	 Ryszardem	 Rubinkiewiczem	 SDB,	 stanowią
Komitet	Naukowy	niniejszego

wydania,	 który	 czuwał	 cały	 czas	 nad	 naukową	 i	 teologiczną	 poprawnością
tekstów.	Nowy	dyrektor	VERBINUM,

ks.	 dr	 Jerzy	 Skrabania,	 konsekwentnie	 kontynuował	 dzieło	 swego	 poprzednika
przy	współpracy	ks.	Edwarda

Osieckiego,	 który	 koordynował	 całość	 prac	 nad	 Komentarzem	 i	 utrzymywał
korespondencyjny	kontakt	z

wydawcą	 oryginału.	 Szczególne	 podziękowanie	 kieruję	 do	 tłumaczy,
konsultantów,	redaktorów,	składających

tekst	na	komputerze,	korektorów,	którzy	z	entuzjazmem	podjęli	się	trudnej	pracy
za	symboliczne	„Bóg	zapłać!”.

Mam	 świadomość	 żmudnej	 i	 wnikliwej	 pracy	 Pawła	 Pachciarka,	 Tadeusza
Mieszkowskiego	i	Sylwestra

Zalewskiego,	 którzy	 zadbali	 o	 poprawność	 merytoryczną	 przekładów	 i	 nadali
całemu	dziełu	jednolity	kształt.

Jako	 konsultanci	 zaangażowali	 się	 specjaliści	 z	 pokrewnych	 dziedzin:	 śp.	 ks.
prof.	Emil	Stanula	CSSR,	ks.	prof.

Wincenty	 Myszor	 i	 dr	 Maciej	 Tomal.	 Pamiętamy,	 że	 prace	 związane	 z
Międzynarodowym	komentarzem	do

Pisma	Świętego	były	ostatnimi	w	ziemskim	życiu	ks.	prof.	Emila	Stanuli.	Niech
im	wszystkim	wdzięczność



Czytelników	będzie	nagrodą.

9

PODZIĘKOWANIA

Wydanie	 tego	 dzieła	 przez	 cztery	 lata	 absorbowało	 wysiłki	 całego	 zespołu
VERBINUM	i	wiązało	się	z

wydatkami,	 które	wykraczały	 daleko	 poza	możliwości	 finansowe	wydawnictwa.
Tym	większa	jest	nasza

wdzięczność	 dla	 Zarządu	 Generalnego	 Zgromadzenia	 Słowa	 Bożego,
Arcybiskupstwa	w	Kolonii,

Arcybiskupstwa	w	Monachium,	 organizacji	 Renovabis	 i	 Kirche	 in	 Not	 w	 RFN
oraz	Narodowego	Banku

Polskiego,	 skąd	 nadeszła	 istotna	 pomoc,	 bez	 której	 publikacja
Międzynarodowego	komentarza	do	Pisma

Świętego	byłaby	 niemożliwa.	Dzięki	 tej	 życzliwej	 pomocy	 niniejszy	Komentarz
stał	się	w	nowym	sensie	dziełem

międzynarodowym.



Ks.	dr	Eugeniusz	Śliwka

Prowincjał	Polskiej	Prowincji	Zgromadzenia	Słowa	Bożego

10

Noty	o	redaktorach	wydania	oryginalnego

William	R.	Farmer

Emerytowany	profesor	Nowego	Testamentu,

Perkins	School	of	Theology

Research	Scholar,	University	of	Dallas,	USA

William	 R.	 Farmer	 studiował,	 wraz	 z	 C.	 H.	 Doddem,	 filozofię	 religii	 i	 etykę
chrześcijańską	w	Cambrigde.	Wraz

z	Johnem	Knoxem	napisał	pracę	doktorską	w	Union	Theological	Seminary.	W
pierwszych	pracach	zajmował	się

historią	 społeczną	 judaizmu	 przed	 70	 r.	 po	 Chr.,	 a	 następnie	 poświęcił	 się
studiowaniu	problemu	synoptycznego.

W	 latach	 1965-1989	 ściśle	 współpracował	 z	 Albertem	 C.	 Outlerem.	 Jego
ostatnie	publikacje	koncentrują	się	na

problemie	początków	chrześcijaństwa.	Farmer	jest	Guggenheim	fellow	i	fellow
International	Institute	for	Gospel

Studies.	 Wiosną	 1995	 r.	 gościł	 jako	 Visiting	 fellow	 w	 Fitzwilliam	 College,
Cambrigde.

David	Laird	Dungan

Lindsay	Young	Distiguished	Professor	of	Humanities,

Department	of	Religious	Studies,	University	of	Tennessee,	USA

David	 Laird	 Dungan,	 duchowny	 prezbiteriański,	 urodził	 się	 w	 Chinach	 w



rodzinie	duchownych

prezbiteriańskich.	 Studia	 teologiczne	 ukończył	 w	 McCormick	 Teological
Seminary	w	1962	r.,	a	doktorat

uzyskał,	 pracując	 wraz	 z	 Kristerem	 Stendahlem	 i	 Helmutem	 Koesterem,	 w
Harvard	Divinity	School.	W

pierwszych	 pracach	 zajmował	 się	 logiami	 Jezusa	 w	 listach	 Pawła	 i	 w
starożytnych	dokumentach	ważnych	dla

studiów	 nad	 Ewangeliami.	 Opublikował	 wiele	 prac	 dotyczących	 problemu
synoptycznego	i	jest	autorem	dzieła

The	 History	 of	 the	 Synoptic	 Problem,	 wydanego	 w	 1999	 r.	 przez	 Doubleday
Anchor	Bible	Reference	Library.

Sean	McEvenue

Profesor	Starego	Testamentu,

Concordia	University,	Montreal,	Kanada

Studia	 Seana	 McEvenue’a	 u	 jezuitów,	 przede	 wszystkim	 w	 Toronto,
wprowadziły	go	w	zagadnienia	biblijne	i	w

myśl	 znakomitego	 teologa	 jezuickiego	 Bernarda	 Lonergana.	 Studia	 biblijne
ukończył	w	Papieskim	Instytucie

Biblijnym	w	Rzymie,	gdzie	napisał	pracę	doktorską	w	1970	 r.	pod	kierunkiem
Norberta	Lohfinka,	SJ.	Na	jego

publikacje	 składają	 się	 książki	 i	 artykuły	 zajmujące	 się	 przede	 wszystkim
źródłami	Pięcioksięgu	i	poświęcone

problemom	prawdy	i	znaczenia	tekstów	biblijnych.	Jako	główny	cel	stawia	sobie
wykorzystanie	wypracowanej

przez	 Lonergana	metody	 teologicznej	w	 nowym	 określeniu	 zadań	 interpretacji
biblijnej.



Armando	J.	Levoratti

Profesor	Starego	Testamentu,

Seminario	Mayor,	La	Plata,	Argentyna

Armando	J.	Levoratti	 jest	członkiem	Papieskiej	Komisji	Biblijnej	 i	 redaktorem
naczelnym	„Revisita	Bíblica”,

czołowego	 czasopisma	 z	 zakresu	 studiów	 biblijnych	 w	 Ameryce	 Łacińskiej.
Wraz	z	Mateo	Perdía,	profesorem

Nowego	Testamentu,	jest	autorem	przekładu	całej	Biblii	z	języka	hebrajskiego	i
greckiego,	opublikowanego

jako	 El	 Libro	 del	 Pueblo	 de	 Dios	 (wersja	 przeznaczona	 dla	 wiernych	 w
Argentynie).	Jest	także	redaktorem

naczelnym	 Santa	 Biblica,	 ekumenicznego	 i	 studyjnego	 wydania	 Biblii,
opublikowanego	w	1995	r.	przez	United

Bible	 Society	 i	 używanego	 w	 całej	 Ameryce	 Łacińskiej	 zarówno	 przez
protestantów,	jak	i	katolików.	Profesor

Levoratti	jest	głównym	konsultantem	United	Bible	Society.

11

Noty	o	członkach	Komitetu	Naukowego	MKPŚ

Waldemar	Chrostowski	 (1951)	–	dr	hab.	 teologii	w	zakresie	nauk	biblijnych,
profesor	Uniwersytetu	Kardynała

Stefana	Wyszyńskiego	w	Warszawie,	kapłan	archidiecezji	warszawskiej.	Studia:
Wyższe	Metropolitalne

Seminarium	Duchowne	w	Warszawie	(1970-1976),	Papieski	Instytut	Biblijny	w
Rzymie	(1978-1983),

Uniwersytet	 Hebrajski	 w	 Jerozolimie	 (1979-1980,1982),	 Visiting	 Scholar
University	of	Chicago	(1989).



Kierownik	 Katedry	 Egzegezy	 Starego	 Testamentu	 na	Wydziale	 Teologicznym
UKSW,	dyrektor	Instytutu

Dialogu	 Katolicko-Judaistycznego,	 redaktor	 naczelny	 kwartalnika	 teologów
polskich	„Collectanea	Theologica”,

konsultor	Rady	Episkopatu	Polski	ds.	Dialogu	Religijnego,	wiceprzewodniczący
Stowarzyszenia	Biblistów

Polskich,	 od	 1999	 prorektor	 Uniwersytetu	 Kardynała	 Stefana	 Wyszyńskiego.
Autor	kilkunastu	książek	o

tematyce	 biblijnej	 i	 z	 zakresu	 dialogu	 chrześcijańsko-żydowskiego	 oraz	 ponad
1000	innych	publikacji.

Stanisław	 Gądecki	 (1949)	 –	 dr	 teologii,	 biskup	 pomocniczy	 archidiecezji
gnieźnieńskiej.	Studia:	Prymasowskie

Wyższe	 Seminarium	 Duchowne	 w	 Gnieźnie	 (1967-1973),	 Papieski	 Instytut
Biblijny	w	Rzymie	(1973-1976,

1977-1981),	 Franciszkańskie	 Studium	 Biblijne	 w	 Jerozolimie	 (1976-1977),
Papieski	Uniwersytet	św.	Tomasza

„Angelicum”	w	Rzymie	 (1981-1982).	Od	1982	wykładowca	w	Prymasowskim
Wyższym	Seminarium

Duchownym	w	Gnieźnie,	od	1989	członek	Biblijnej	Komisji	Przygotowawczej
II	Synodu	Plenarnego,	w	latach

1994-1996	 przewodniczący	 Komisji	 Episkopatu	 Polski	 ds.	 Dialogu	 z
Judaizmem,	od	1996	przewodniczący

Rady	 Episkopatu	 Polski	 ds.	 Dialogu	 Religijnego.	 Autor	 kilkunastu	 książek	 o
tematyce	biblijnej	oraz	ponad	100

innych	publikacji.

Ryszard	 Rubinkiewicz	 (1939)	 –	 prof.	 dr	 hab.	 teologii	 w	 zakresie	 nauk
biblijnych,	profesor	Katolickiego



Uniwersytetu	Lubelskiego,	 kapłan	Towarzystwa	Salezjańskiego	 (SDB).	Studia:
Wyższe	Seminarium	Duchowne

Towarzystwa	Salezjańskiego	 (1959-1965),	KUL	 (1965-1969),	Papieski	 Instytut
Biblijny	w	Rzymie	(1970-

1973),	Szkoła	Biblijna	i	Archeologiczna	w	Jerozolimie	(1972-1973).	Kierownik
Instytutu	Nauk	Biblijnych

KUL,	kierownik	Katedry	Literatury	Międzytestamentalnej	i	Nauk	Pomocniczych
Biblistyki	KUL,	konsultor

Rady	 Episkopatu	 Polski	 ds.	 Dialogu	 Religijnego,	 przewodniczący
Stowarzyszenia	Biblistów	Polskich,	od	1997

członek	Papieskiej	Komisji	Biblijnej.	Autor	 kilku	 książek	 o	 tematyce	 biblijnej
oraz	ponad	150	innych	publikacji.

12

Wykaz	autorów

David	L.	Balás,	OCist

Samuel	Oyin	Abogunrin

Węgry/USA

Nigeria

Egzegeza	patrystyczna	Pisma	Świętego

Ewangelia	według	św.	Łukasza

Giuseppe	Bettenzoli

José	María	Abrego,	SJ

Włochy

Hiszpania



Księga	Ezdrasza	i	Księga	Nehemiasza

Księga	Habakuka

Maria	Clara	Lucchetti	Bingemer

Ofoso	Adutwum

Brazylia

Ghana

Jezus	Chrystus.	Jezus	historyczny	a	Chrystus

Księga	Rut

wiary

Jean-Noël	Aletti,	SJ

D.	Jeffrey	Bingham

Francja

USA

List	do	Rzymian

Egzegeza	patrystyczna	Pisma	Świętego

Ana	Flora	Anderson

Joseph	Blenkinsopp

Brazylia

Wielka	Brytania

Księga	Przysłów

Profetyzm	i	prorocy



Księga	Joela

Lawrence	Boadt,	CSP

Pablo	R.	Andińach

USA

Argentyna

Księga	Rodzaju

Księga	Zachariasza

Normand	Bonneau,	OMI

Gonzalo	Aranda	Pérez

Kanada

Hiszpania

Biblia	a	liturgia

Druga	Księga	Machabejska

François	Bovon

Eduardo	Arens	Kuckerlkorn,	SM

Szwajcaria

Peru

Łukasz	–	autor	Ewangelii	i	Dziejów

Apokalipsa	św.	Jana

Apostolskich

Kanoniczna	struktura	Nowego	Testamentu



Olivier	Artus

Francja

Barbara	Bozak

Księga	Liczb

Kanada

Księga	Jeremiasza

Benedict	M.	Ashley

USA

Georg	Braulik,	OSB

Płciowość	i	Pismo	Święte

Austria

Deuteronomistyczne	dzieło	historyczne

Jesús	Asurmendi	Ruiz

Francja

Księga	Ezechiela

Camilla	Burns,	SND	de	N

USA

Santiago	Ausín

Wykorzystanie	Prz	8	i	innych	tekstów	o

Hiszpania

Mądrości	w	liturgii	chrześcijańskiej	(ekskurs)



Księga	Nahuma

13

WYKAZ	AUTORÓW

Antony	Campbell,	SJ

Erik	Eynikel

Austria

Holandia

Pierwsza	i	Druga	Księga	Samuela

Księga	Jonasza

Pierwsza	i	Druga	Księga	Królewska

Wprowadzenie	do	Dzieje	powstania

Pisma	Świętego

José	Cervantes	Gabarrón

Hiszpania

Denis	Farkasfalvy,	OCist

Pierwszy	List	św.	Piotra	Apostoła

Węgry/USA

Drugi	List	św.	Piotra	Apostoła

Waldemar	Chrostowski

Polska

Kathleen	Farmer



Imię	Boże	w	Piśmie	Świętym

USA

Wprowadzenie	do	Zarys	dziejów

Księga	Psalmów	(42-89)

interpretacji	biblijnej

Feministyczna	interpretacja	Pisma	Świętego

William	R.	Farmer

Interpretacja	Pisma	Świętego	w	kontekście

USA

dialogu	chrześcijańsko-żydowskiego

Wprowadzenie	do	Dzieje	powstania	Pisma

Świętego

Enzo	Cortese,	OFM

Jezus	historyczny.	Boże	wezwanie	do	wolności

Włochy

przez	miłość

Wprowadzenie	do	Pierwszej	i	Drugiej	Księgi

Kanon	Ewangelii	Kościoła

Kronik	oraz	Księgi	Ezdrasza	i	Księgi

Nehemiasza

Cain	Hope	Felder



USA

John	F.	Craghan

List	św.	Jakuba	Apostoła

USA

Księga	Wyjścia

Víctor	Manuel	Fernandez

Argentyna

Donald	S.	Deer

Lamentacje

USA

Proces	formowania	się	Biblii

Reginald	C.	Fuller

USA

Daniel	G.	Deffenbaugh

Księgi	deuterokanoniczne

USA

Biblia	i	ekologia

Jean	Galot,	SJ

Belgia

Manuel	Díaz	Mateos,	SJ

Jezus	Chrystus.	Mesjasz	i	Syn	Boży



Peru

Apokalipsa	św.	Jana

Florentino	García	Martínez

Hiszpania

David	L.	Dungan

Interpretacja	biblijna	w	Qumran

USA

Problem	synoptyczny

Timothy	Gollob

Biblia	i	ekologia

USA

W	służbie	słowa	Bożego

M.	Timothea	Elliott,	RSM

Mark	Goodwin

USA

USA

Pieśń	nad	Pieśniami

List	do	Tytusa

Gilberto	Gorgulho,	OP

E.	Earle	Ellis

Brazylia



USA

Księga	Przysłów

Interpretacja	Starego	Testamentu	w	Nowym

Księga	Jola

14

WYKAZ	AUTORÓW

Adrian	Graffy

Young	Bong	Kim

Wielka	Brytania

Korea	Południowa

Księga	Malachiasza

List	do	Filemona

Paul	D.	Hanson

John	S.	Kloppenborg

USA

Kanada

Okres	międzytestamentowy

Problem	synoptyczny

i	narodziny	apokaliptyki

Tomás	Kraft,	OP

Daniel	J.	Harrington,	SJ



Peru

USA

Apokalipsa	św.	Jana

Księga	Syracha

André	LaCocque

Paul	Hinnebuscb,	OP

Belgia

USA

Księga	Daniela

Biblia	w	ruchu	charyzmatycznym

Przewodnik	do	map

Jan	Holman,	SVD

Jan	Lambrecht,	SJ

Holandia

Belgia

Księga	Micheasza

Pierwszy	List	do	Koryntian

Virgil	Howard

Patricia	LeNoir

USA

USA



Ewangelia	według	św.	Marka

Wprowadzenie	do	Żywe	i	skuteczne	słowo	Boże

Wprowadzenie	do	Żywe	i	skuteczne

słowo	Boże

Adrian	Leske

Biblia	i	głoszenie	słowa	Bożego

Kanada

Ewangelia	według	św.	Mateusza

John	C.	Hurd

Kanada

Armando	J.	Levoratti

Listy	w	Nowym	Testamencie

Argentyna

Księga	Kapłańska

Humberto	Jiménez	G.

Moc	słowa	Bożego

Kolumbia

Interpretacja	Pisma	Świętego

Pierwsza	Księga	Machabejska

Norbert	Lohfink,	SJ

Hans-Winfried	Jüngling,	SJ



Niemcy

Niemcy

Przymierze	(ekskurs)

Księga	Psalmów	(1-41)

José	Loza	Vera,	OP

Charles	Kannengiesser

Meksyk

Kanada

Księga	Aggeusza

Biblia	we	wczesnym	Kościele

Margaret	Y.	MacDonald

John	Karavidopoulos

Kanada

Grecja

List	do	Efezjan

Krytyka	teksty	Nowego	Testamentu

Temba	L.	J.	Mafico

Roch	Kereszty,	OCist

Zimbabwe

Węgry/USA

Księga	Sędziów



Eucharystia	w	Nowym	Testamencie

15

WYKAZ	AUTORÓW

Francis	Martin

Mark	O’Brien,	OP

USA

Australia

Pierwszy,	Drugi,	Trzeci	List	św.	Jana	Apostoła

Pierwsza	i	Druga	Księga	Samuela

Prawda	opowiedziana	w	Piśmie	Świętym

Pierwsza	i	Druga	Księga	Królewska

Biblia	w	ruchu	rekolekcji	zamkniętych

Mercy	Amba	Oduyoye

Luca	Mazzinghi

Ghana

Włochy

Rodzina	–	perspektywa	afrykańska

Pierwsza	Księga	Kronik

Druga	Księga	Kronik

Teresa	Okure,	SHCJ

Nigeria



Sean	McEvenue

Ewangelia	według	św.	Jana

Kanada

Prawda	opowiedziana	w	Piśmie	Świętym

Pedro	Ortiz,	SJ

Mądrość	–	sposób	myślenia	o	Bogu

Kolumbia

Przemoc	i	zło	w	Piśmie	Świętym

List	do	Filipian

Rui	de	Menezes,	SJ

Carolyn	Osiek,	RSCJ

Indie

USA

Księga	Amosa

Nowotestamentowe	zasady	życia	domowego

(ekskurs)

J.	Maxwell	Miller

USA

Yuichi	Osumi

Archeologia	i	Pismo	Święte

Japonia



Księga	Powtórzonego	Prawa

César	Alejandro	Mora	Paz

Meksyk

Willemien	Otten

List	do	Kolosan

Holandia

Biblia	w	średniowieczu

Domingo	Muńoz	León

Hiszpania

Samuel	Pagán

Egzegeza	rabinacka

Puerto	Rico

Księga	Estery

Roland	E.	Murphy,	OCarm

Henryk	Paprocki

USA

Polska

Księga	Hioba

Trzecia	Księga	Ezdrasza

Trzecia	Księga	Machabejska

Jerome	Murphy-O’Connor,	OP



David	B.	Peabody

Irlandia

USA

Życie	Pawła	Apostoła

Ewangelia	według	św.	Marka

Anne-Marie	Pelletier

Enrique	Nardoni

Francja

Argentyna

Księga	Izajasza

Drugi	List	do	Tymoteusza

Sprawiedliwość,	praca	i	ubóstwo

Rudolf	Pesch

Wprowadzenie	do	listów	pasterskich

Niemcy

Piotr	i	Paweł

Irene	Nowell,	OSB

Albert	Pietersma

USA

Kanada

Księga	Tobiasza



Wiarygodność	tekstu	Biblii

16

WYKAZ	AUTORÓW

R.	J.	Raja,	SJ

Horacio	Simian-Yofre,	SJ

Indie

Argentyna

Księga	Judyty

Księga	Ozeasza

Inkulturacja	orędzia	biblijnego

Baal	(ekskurs)

Prorocy	zwani	„mniejszymi”

Gianfranco	Ravasi

Jean-Louis	Ska,	SJ

Włochy

Belgia

Księga	Psalmów	(90-150)

Pięcioksiąg

George	Soares-Prabhu,	SJ

Pierre	Reymond

Indie



Szwajcaria

Pierwszy	List	do	Tesaloniczan

List	św.	Judy	Apostoła

Drugi	List	do	Tesaloniczan

Jon	Sobrino,	SJ

Luis	Heriberto	Rivas

Salwador

Argentyna

Jezus	Chrystus.	W	perspektywie	teologii

Księga	Barucha

wyzwolenia

List	Jeremiasza

Wyzwolenie	jako	wyzwanie

Victor	Salanga,	SJ

Barbara	Strzałkowska

Filipiny

Polska

Księga	Abdiasza

Feministyczna	interpretacja	Pisma	Świętego

Antony	J.	Saldarini

Elsa	Tamez



USA

Kostaryka

Pięcioksiąg	jako	Tora	w	tradycji

List	do	Galatów

żydowskiej

Justin	Taylor,	SM

Jordi	(Jorge)	Sánchez-Bosch

Nowa	Zelandia

Hiszpania

Dzieje	Apostolskie

Drugi	List	do	Koryntian

Albert	Vanhoye,	SJ

Edesio	Sánchez	Cetina

Francja

Kostaryka

List	do	Hebrajczyków

Księga	Jozuego

José	Vílchez,	SJ

Antoon	Schoors

Hiszpania

Belgia



Księga	Mądrości

Księga	Koheleta

Benedict	Thomas	Viviano,	OP

Szwajcaria

Hans-Harmut	Schroeder

Chrześcijanin	a	państwo	według

Niemcy

Nowego	Testamentu	i	we	wczesnym	Kościele

Pierwszy	List	do	Tymoteusza

Nacjonalizm/patriotyzm	a	wiara

chrześcijańska

Philip	L.	Shuler

Walter	Vogels,	MAfr

USA

Belgia

Znaczenie	terminu	„ewangelia”

Księga	Sofoniasza

Ewangelia	jako	gatunek	literacki

Dzień	Pański	(ekskurs)

17

WYKAZ	AUTORÓW



D.	W.	Waruta

Kenia

Biblia	i	modlitwa	w	Afryce

Frederik	Wisse

Kanada

Zbiór	z	Nag	Hammadi

Wiarygodność	tekstu	Biblii

Bernard	Wodecki,	SVD

Polska

Dzieło	misyjne	a	Pismo	Święte

Michał	Wojciechowski

Polska

Polskie	przekłady	Pisma	Świętego	(ekskurs)

Ida	Zatelli

Włochy

Pierwsza	i	Druga	Księga	Kronik

Księga	Ezdrasza	i	Księga	Nehemiasza

Wykaz	tłumaczy

Henryk	Bednarek

Karol	Boboli

Ewa	Burska



Anna	Kaniewska

Maria	Kaniewska

Martyna	Kulikowska

Agnieszka	Kuryś

Tadeusz	Mieszkowski

Paweł	Pachciarek

Kaja	Szwykowska

Bogusław	Widła

Bernard	Wodecki

Sylwester	Zalewski

Maria	Żurowska

18

Uwagi	redakcyjne	do	wydania	polskiego

Przekład	Międzynarodowego	komentarza	do	Pisma	Świętego	został	dokonany	na
podstawie	Commentarium

Biblicum	 Catholicum	 Internationale.	 W	 stosunku	 do	 tej	 tzw.	 editio	 princeps
przekład	nieco	się	różni.	Po

pierwsze,	 bibliografię	 zebrano	 w	 jeden	 blok	 i	 umieszczono	 na	 końcu
Komentarza,	w	Dodatku.	W	bibliografii

zachowano	jednak	taki	sam	podział	jak	artykułów	w	Komentarzu,	tak	że	dotarcie
do	odpowiedniej	literatury	czy

odnalezienie	 cytowanego	 w	 danym	 artykule	 autora	 nie	 powinny	 nastręczać
żadnych	trudności.	Bibliografię



obcojęzyczną	 uzupełniono	 bibliografią	 polską.	 Po	 drugie,	 wstępne	 artykuły	 w
editio	princeps	podzielono	na

dwie	 części,	 Zagadnienia	 ogólne	 i	 Wybrane	 zagadnienia	 duszpasterskie,
umieszczając	te	ostatnie	po

komentarzach	do	poszczególnych	ksiąg	biblijnych.

Autorzy	artykułów	byli	zachęcani	do	korzystania	z	przekładów	Pisma	Świętego
używanych	przez

społeczności,	 dla	 których	 były	 pisane	 poszczególne	 komentarze	 do	 ksiąg
biblijnych.	Wymagało	to	od	tłumaczy	i

redaktorów	 wydania	 polskiego	 dostosowania	 odniesień,	 cytatów	 najpierw	 do
Biblii	Tysiąclecia,	jako	przekładu

obowiązującego	 w	 liturgii,	 a	 następnie,	 jeśli	 zachodziła	 taka	 konieczność,	 do
innego	znanego	polskiego

przekładu	Biblii,	 zwykle	Biblii	w	przekładzie	 ks.	 Jakuba	Wujka,	 każdorazowo
zaznaczając	cytowanie	innej

wersji	niż	Biblii	Tysiąclecia.	Przyjęcie	za	podstawę	cytowania	Biblii	Tysiąclecia
tłumaczy	też	pewne	odchylenia

w	pisowni	niektórych	nazw	własnych	od	uznanej	w	słownikach	ortograficznych
za	pisownię	poprawną,	np.

Chetyta/chetycki	 zamiast	 Hetyta/hetycki	 czy	 Akkad/akkadyjski	 zamiast
Akad/akadyjski.

Jeśli	 chodzi	 o	 transkrypcję	 słów	 hebrajskich,	 to	 transkrypcja	 zastosowana	 w
Komentarzu	ma	dwie	cechy:	z

jednej	 strony	dąży	do	 oddania,	 na	 tyle	 na	 ile	 to	możliwe,	 podstawowych	 cech
pisowni	języka	hebrajskiego,	z

drugiej	zaś	jest	transkrypcją	uproszczoną.



Z	 pierwszego	 założenie	 wynika	 wprowadzenie	 litery	 spoza	 alfabetu	 języka
polskiego	–	„q”	dla	oddania

hebrajskiej	 spółgłoski	 emfatycznej	q	 oraz	 znaków	 specjalnych:	 (’)	 dla	 oddania
alep	oraz	(‘)	dla	oddania	ajin.

Konsekwencją	drugiego	założenia	jest	niejednoznaczność	transkrypcji:	litera	„t”
oddaje	więc	dwie	hebrajskie

spółgłoski	–	zębową	bezdźwięczną	t	oraz	zębową	emfatyczną	t;	litera	„s”	oddaje
spółgłoskę	zębową

bezdźwięczną	s,	zębową	emfatyczną	s	oraz	zębowodziąsłową	ś.

Niejednoznaczna	jest	ponadto	transkrypcja	samogłosek,	ponieważ	pomijany	jest
ich	iloczas.

Dla	 pozostania	w	 zgodzie	 z	 tradycją	 biblistyczną,	 zrezygnowano	 z	 oddawania
pewnych	cech	fonetyki	języka

hebrajskiego.	 Nie	 zaznacza	 się	 więc	 allofonów	w,	 ch,	 f	 fonemów	 /b/,	 /k/,	 /p/,
choć	tak	są	one	realizowane	po

samogłoskach.	 Uwzględnienie	 tej	 cechy	 fonetyki	 prowadziłoby	 bowiem	 do
pisowni	np.	„Negew”	zamiast

„Negeb”	 albo	 „Szechina”	 zamiast	 „Szekina”.	 Ponadto	 trudność	 stanowić
mogłaby	identyfikacja	rdzenia

czasownikowego,	 np.	 czasownik	 zapisany	 z	 uwzględnieniem	 realizacji
wspomnianych	fonemów	zachar

(„pamiętać”)	 pochodzi	 od	 rdzenia	 z-k-r,	 a	 nie	 -	 z-ch-r,	 jak	 wskazywałaby
transkrypcja.	Niestety,	konsekwentne

stosowanie	tego	założenia	prowadzi	do	pewnych	nietypowych	na	pierwszy	rzut
oka	zapisów,	np.	„seper”	zamiast

„sefer”.	 Zdecydowano	 się	 ponadto	 na	 oddanie	 emfatycznej	 spółgłoski	 s	 za
pomocą	„s”,	a	nie	bliższego	tu



fonetycznie	„c”;	jednak	wówczas	otrzymalibyśmy	postać	„Cewa’ot”	(„zastępy”),
a	nie	jak	w	polskich

przekładach	Biblii,	np.	BT,	„Sebaot”.

Na	 zakończenie	 należy	 jeszcze	 zaznaczyć,	 że	 końcowe	 -h	 pomija	 się	 w
wymowie,	choć	występuje	w	pisowni.

Tu	 jest	 zaznaczane,	by	odróżnić	 czasowniki	qara’	 („wołać,	wzywać,	nazywać;
czytać”)	od	qarah	(„zdarzać	się,

przydarzać	się”).

Jeśli	chodzi	o	 transkrypcję	słów	greckich,	 to	przyjęto	również	 ich	uproszczony
zapis,	stosowany	np.	w

Słowniku	 pisarzy	 antycznych,	 a	 zatem:	 alfa/a,	 beta/b,	 gamma/g,	 delta/d,
epsilon/e,	dzeta/z	(zgodnie	z	polska

tradycją,	 choć	 dz	 lepiej	 odpowiadałoby	 brzmieniu	 greckiemu),	 eta/e	 (bez
zaznaczania	 długości),	 theta/th,	 jota/i,	 kappa/k,	 lambda/l,	 mi/m,	 ni/n,	 ksi/ks,
omikron/o,	ou/u	(zgodnie	z	wymową),	pi/p,	rho/r,	sigma/s,	tau/t,	ypsilon/y

(zgodnie	z	polską	tradycją),	phi/f	(zgodnie	z	wymową),	chi/ch	(zgodnie	z	polską
tradycją),	psi/ps,	omega/o	(bez	zaznaczania	długości),	‘	(przydech	mocny)/	h.

19

WYKAZ	SKRÓTÓW

Wykaz	skrótów

Księgi	Starego	i	Nowego	Testamentu

Ab	Księga	Abdiasza

Ag	Księga	Aggeusza

Am	Księga	Amosa

Ap	Apokalipsa



św.	Jana

Ba	Księga	Barucha

Dn	Księga	Daniela

Dz	Dzieje

Apostolskie

Ef

List	do	Efezjan

Est	Księga	Estery

Ez	Księga	Ezechiela

Ezd	Księga	Ezdrasza

Flm

List	do	Filemona

Flp

List	do	Filipian

Ga

List	do	Galatów

Ha	Księga	Habakuka

Hbr

List	do	Hebrajczyków

Hi	Księga	Hioba

Iz	Księga	Izajasza



J	Ewangelia

według	św.	Jana

1	J

Pierwszy	List	św.	Jana	Apostoła

2	J

Drugi	List	św.	Jana	Apostoła

3	J

Trzeci	List	św.	Jana	Apostoła

Jdt	Księga	Judyty

Jk	List

św.	Jakuba	Apostoła

Jl	Księga	Joela

Jon	Księga	Jonasza

Joz	Księga	Jozuego

Jr	Księga	Jeremiasza

Jud	List

św.	Judy	Apostoła

Koh	Księga	Koheleta

Kol

List	do	Kolosan

1	Kor	Pierwszy	List	do	Koryntian



2	Kor	Drugi	List	do	Koryntian

Kpł	Księga	Kapłańska

1	Krl

Pierwsza	Księga	Królewska

2	Krl

Druga	Księga	Królewska

1	Krn	Pierwsza	Księga	Kronik

2	Krn	Druga	Księga	Kronik

Lb	Księga	Liczb

Lm	Lamentacje

Łk	Ewangelia

według	św.	Łukasza

21

WYKAZ	SKRÓTÓW

1	Mch	Pierwsza	Księga	Machabejska

2	Mch	Druga	Księga	Machabejska

Mdr	Księga	Mądrości

Mi	Księga	Micheasza

Mk	Ewangelia

według	św.	Marka

Ml	Księga	Malachiasza



Mt	Ewangelia

według	św.	Mateusza

Na	Księga	Nahuma

Ne	Księga	Nehemiasza

Oz	Księga	Ozeasza

1	P

Pierwszy	List	św.	Piotra	Apostoła

2	P

Drugi	List	św.	Piotra	Apostoła

Pnp	Pieśń	nad	Pieśniami

Prz	Księga	Przysłów

Ps	Księga	Psalmów

Pwt	Księga	Powtórzonego	Prawa

Rdz	Księga	Rodzaju

Rt	Księga	Rut

Rz

List	do	Rzymian

Rdz	Księga	Sędziów

1	Sm

Pierwsza	Księga	Samuela

2	Sm



Druga	Księga	Samuela

So	Księga	Sofoniasza

Syr	Mądrość	Syracha

Tb	Księga	Tobiasza

1	Tes

Pierwszy	List	do	Tesaloniczan

2	Tes

Drugi	List	do	Tesaloniczan

1	Tm

Pierwszy	List	do	Tymoteusza

2	Tm

Drugi	List	do	Tymoteusza

Tt

List	do	Tytusa

Wj	Księga	Wyjścia

Za	Księga	Zachariasza

Apokryfy	Starego	i	Nowego	Testamentu

ApAdam	Apokalipsa

Adama

ApAbr

Apokalipsa



Abrahama

ApBarsyr

(2	Ba)	Apokalipsa	Barucha	syryjska

2	Ba

ApBarsyr

CD

Dokument

Damasceński

EwPt

Ewangelia

Piotra

3	Ezd

Trzecia	Księga	Ezdrasza

4	Ezd

Czwarta	Księga	Ezdrasza

HenEt

Księga	Henocha	etiopska

HenSłow	Księga	Henocha	słowiańska

Jub

Księga	Jubileuszów

3	Mch



Trzecia	Księga	Machabejska

4	Mch

Czwarta	Księga	Machabejska

PsSal

Psalmy	Salomona

TestAbr

Testament	Abrahama

TestAs

Testament	Asera

22

WYKAZ	SKRÓTÓW

TestBen

Testament	Beniamina

TestDan

Testament	Dana

TestHi

Testament	Hioba

TestIss

Testament	Issachara

TestIz

Testament	Izajasza



TestJud

Testament	Judy

TestLew

Testament	Lewiego

TestRub

Testament	Rubena

WnbMż

Wniebowzięcie	Mojżesza

Literatura	qumrańska

1	QH

Hodajot	(Hymny)

1	QIza

Pierwszy	rękopis	Księgi	Izajasza

1	QM

Milhamah	(Reguła	Wojny)

1	QpHab

Komentarz	do	Księgi	Habakuka

1	QS

Serek	hajjahad	(Reguła	Zrzeszenia)

1	QSa

Uzupełnienie	Reguły	Zrzeszenia



4	Q398

4	QMMT	e	(fragmenty	„Niektórych	z	nakazów	Tory”)

4	Q503-509

Numery	503-509	(Fragmenty	tekstu	liturgicznego)

4	QFlor

Florilegium	(albo	„Midrasz	na	czasy	ostateczne”)

4	QMMT

Miqsat	Ma‘aseh	Torah	(niektóre	z	nakazów	Tory)

4	QpNa

Komentarz	do	Księgi	Nahuma

4	QPrNab

Modlitwa	Nabonida

4	QpsDan

Fragmenty	apokryficzne	tekstu,	zaliczanego	do	cyklu	utworów	o	Danielu

4	QTest

Testimonia

11	Q05

Zwój	Psalmów

11	QPsa

11	Q05

Literatura	rabinacka



W	 celu	 odróżnienia	 traktatów	 o	 tej	 samej	 nazwie	 przed	 skrótem	 ich	 nazwy
umieszcza	się	następujące	litery:	m

(Miszna),	t	(Tosefta),	b	(Talmud	babiloński),	j	(Talmud	jerozolimski).

Abot

Pirque

‘Abot

BB

Baba	Batra

Ber

Berakot

BQ

Baba

Qamma

Dem

Demai

DeutRab

Deuteronomium	Raba

Er	Erubin

Git

Gittin

GnR



Genesis

Raba

Hag

Hagiga

Jad

Jadajim

Jeb

Jebamot

Jom

Joma

Ket

Ketubbot

Mek

Mekilta

Men

Menahot

Ned

Nedarim

Nez

Neziqin

Nid



Niddah

Ohal

Ohalat

Pes

Pesahim

Qid

Qiddusin

Sab

Sabbat

Sanh

Sanhedrin

Seb

Sebi‘it

23

WYKAZ	SKRÓTÓW

Seq

Seqalim

Sof

Soferim

Sot

Sota



Suk

Sukkot

Tam

Tamid

Toh

Toharot

Zab

Zabim

Dzieła	pisarzy	starożytnych

Ad	Autol.

Teofil	Antiocheński,	Ad	Autolicum

Ad	Marc.

Tertulian,	Adversus	Marcionem

Adv.	Eunom.

Grzegorz	z	Nyssy,	Adversus	Eunomium

Adv.	haer.

Ireneusz,	Adversus	haereses

Ann.

Tacyt,

Annales

Ant.



Józef	Flawiusz,	Antiquitates	Judaicae

Apol.

Justyn,	Apologia;	Platon,	Apologia

Barn.

List

Barnaby

Bell.

Józef

Flawiusz,	De	bello	Judaico

Bib.	Ant.

Pseudo-Filon,	Starożytności	biblijne

C.	Ap.

Józef	Flawiusz,	Contra	Apionem

Cat.

Cyryl

Jerozolimski,

Catechesis

1

Clem.

Pierwszy

List



Klemensa	Aleksandryjskiego

2	Clem.

Drugi	List	Klemensa	Aleksandryjskiego

De	Dec.

Filon,	De	Decalogo

De	praescr.	haer.

Tertulian,	De	praescriptione	haereticorum

De	Prov.

Filon,	De	Providentia

De	vir.	ill.

Hieronim,	De	viris	illustribus

Dial.	cum	Tryph.

Justyn,	Dialogus	cum	Tryphono

Did.

Didache

Didasc.	Apost.

Didascaliae	Apostolorum

Ep.

Fulgencjusz,

Epistula

2,29



Ep.	ad	Pol.

Ignacy	Antiocheński,	Epistula	ad	Policarpum

Eph.

Ignacy

Antiocheński,	Ad	Ephesios

Geogr.

Strabon,

Geographika

(hypomnemata)

Geor.

Wergiliusz,

Georgiki

Hom.

Meliton	z	Sardes,	Homilia

Hist.

Herodot,	 Historiae	 (Dzieje);	 Liwiusz,	 Historiae	 (Dzieje	 Rzymu	 od	 założenia
miasta)

Hist.	eccl.

Euzebiusz,	Historia	ecclesiastica;	Rufin,	Historia	ecclesiastica

In	Flacc.

Filon,	In	Flaccum



In	Ioan.

Orygenes,	In	Ioannem

In

Mal.

Hieronim,

In

Malachiam

Leg.	ad	Gai.

Filon,	Legatio	ad	Gaium

Magn.

Ignacy	Antiochenski,	Ad	Magnesios

Mart.	Pol.

Martyrium	Polycarpi

Migr.

Filon,	De	Migratione	Abrahami

Paed.

Klemens

Aleksandryjski,

Paedagogus

Phil.

Polikarp,



Ad

Philippenses

Philad.

Ignacy

Antiocheński,	Philadelphios

Rep.

Platon,

Republica

Rom.

Ignacy

Antiocheński,	Ad	Romanos

Sacr.	AC

Filon,	De	Sacrificiis	Abelis	et	Caini

Smyr.

Ignacy

Antiocheński,	Ad	Smyrnos

Trall.

Ignacy

Antiocheński,	Ad	Tralleos

Tract.	in	Joan.

Augustyn,	Tractatum	in	Joannis	evangelium



Vita

Józef	Flawiusz,	Vita	Josephi

24

WYKAZ	SKRÓTÓW

Dokumenty	Kościoła

AAS

„Acta	Apostolis	Sedis”

DM

Dekret	o	działalności	misyjnej	Kościoła	Ad	gentes

KDK

Konstytucja	duszpasterska	o	Kościele	w	świecie	współczesnym	Gaudium	et	spes

KK

Konstytucja	dogmatyczna	o	Kościele	Lumen	gentium

KKK

Katechizm

Kościoła	Katolickiego

KO

Konstytucja	dogmatyczna	o	Objawieniu	Bożym	Dei	Verbum

Encyklopedie,	słowniki,	podręczniki,	prace	zbiorowe	i	czasopisma

AB

Anchor



Bible

ABD

Anchor

Bible

Dictionary

ABRL

Anchor	Bible	Reference	Library

ACW

Ancient	Christian	Writers,	New	York:	Newman	1946-

AnBib

„Analecta

Biblica”

ANET

James	 Pritchard	 (red.),	 Ancient	 Near	 Eastern	 Texts	 Relating	 to	 the	 Old
Testament,	wyd.	3,

Princeton	University	Press	1969

ANF

Ante-Nicene	 Fathers,	 red.	 Alexander	 Roberts	 i	 James	 Donaldson,	 Buffalo:
Christian	Literature

1885-1896;	repr.	Peabody,	Mass.:	Hendrickson	1994

ANRW

Aufstieg	und	Niedergang	der	römischen	Welt



BEThL

Bibliotheca	Ephemeridum	theologicarum	Lovaniensium

BGBE

Beiträge	zur	Geschichte	der	biblischen	Exegese

BHTh

Beiträge	zur	historischen	Theologie

Bib.

„Biblica”

BiKi

Bibel	und	Kirche

BiOr

Bibiotheca

Orientalis

BIS

Biblical	Interpretation	Series

BJS

Brown

Judaic

Studies

BLS

Bible	and	Literature	Series



BNTC

Black’s	New	Testament	Commentaries

BTS

Bible	et	Terre	Sainte

BZNW

Beihefte	zur	Zeitschrift	für	die	Neutestamentliche	Wissenschaft

Byz/ByzLect

The	Greek	New	Testament

CB

„Coniectanea

biblica”

CBC

Collegeville	Bible	Commentary

CBH

Comentario

Bíblico

Hispanoamericano

CBQ

„Catholic	Biblical	Quarterly”

CBQ.MS

Catholic	Biblical	Quarterly	Monograph	Series



CCSG

Corpus	Christianorum.	Series	Graeca,	Turnhout:	Brepols	1977-

CCSL

Corpus	Christianorum.	Series	Latina,	Turnhout:	Brepols	1953-

ClWS

Classics	of	Western	Spirituality,	London:	1978-

CRI

Compendia	rerum	Iudaicarum	ad	Novum	Testamentum

CSCO

Corpus	 scriptorum	 christianorom	 orientalium,	 red.	 I.	 B.	 Chabot	 i	 in.,	 Paris:
Republicae;

Leipzig:	Harrasowitz;	Louvain:	Peeters	1902-

CSEL

Corpus	scriptorum	ecclesiasticorum	latinorum,	Vienna:	Geroldi	1866-

CuBi

Cultura

Biblíca

DS

H.	 Denzinger,	 A.	 Schönmetzer,	 Enchiridion	 symbolorum,	 definitionum	 et
declarationum	de

rebus	fidei	et	morum,	Freiburg	in	Br.	1976	(wyd.	36)

EKK



Evangelisch-katholische	Kommentar

EKL

Evangelisches

Kirchenlexikon

EstB

„Estudios

biblicos”

EstEcl

„Estudios

Eclesiásticos”

25

WYKAZ	SKRÓTÓW

FC

Fathers	of	the	Church,	Washington,	D.C.:	Catholic	University	of	America	Press
1947-

FCB

Federal	Council	Bulletin

FOTL

Forms	of	the	Old	Testament	Literature

FRLANT

Forschungen	zur	Religion	und	Literatur	des	Alten	und	Neuen	Testaments



FTS

Freiburger	Theologische	Studien

FzB

Forschung

zur

Bibel

GCS

Die	griechischen	christlichen	Schriftsteller,	Berlin:	Akademie	1897-

GNO

Gregorii	Nysseni	opera,	Leiden:	E.	J.	Brill	1966-

GNS

Good

News

Studies

HAT

Handbuch	zum	Alten	Testament

HD

„Homo	Dei”

HNT

Handbuch	zum	Neuen	Testament

HNTC



Harper’s	New	Testament	Commentaries

HThKNT

Herder	Theologischer	Kommentar	zum	Neuen	Testament

HUTh

Hermeneutische	Untersuchungen	zur	Theologie

HThR

„Harvard	Theological	Review”

ICC

International	Critical	Commentary

IDB

Interpreter’s	Dictionary	of	the	Bible

IDBSup

Interpreter’s	Dictionary	of	the	Bible.	Supplements

Interp.

„Interpretation”

ISBE

International	Standard	Bible	Encyclopedia

ITC

International	Theological	Commentary

IVP.NT

InterVarsity	Press	New	Testament	Commentary	Series



JAAR

„Journal	of	the	American	Academy	of	Religion”

JBL

„Journal	of	Biblical	Literature”

JFSR

„Journal	of	Feminist	Studies	in	Religion”

JPS

Jewish	Publication	Society

JSNT

„Journal	for	the	Study	of	the	New	Testament”

JSNT.S

Journal	for	the	Study	of	the	New	Testament.	Supplement	Series

JSOT

„Journal	for	the	Study	of	the	Old	Testament”

JThS

„Journal	of	Theological	Studies”

KEK

Kritisch-exegetischer	Kommentar	über	das	Neue	Testament

La	S.B.

La	Sacra	Bibia	(Torino)

LeDiv



Lectio

Divina

LFC

Library	of	the	Fathers	of	the	Holy	Catholic	Church,	red.	E.	B.	Pusey,	J.	Keble	i	J.
H.	Newman.

Oxford	1838-1888

LHR

Lectures	on	the	History	of	Religions

LThK

Lexikon	für	Theologie	und	Kirche

MBC

Mercer	Biblical	Commentary

MD

„La

Maison-Dieu”

MSSNTS

Monograph	Series.	Society	for	New	Testament	Studies

NAC

New	American	Commentary

NCBC

New	Century	Bible	Commentary



NIBC

New	International	Biblical	Commentary

NIC

New	International	Commentary

NIGTC

New	International	Greek	Testament	Commentary

Not.

„Notitiae”

NPNF

Nicene	 and	 Post-Nicene	 Fathers,	 red.	 P.	 Schaff	 i	 in.,	 dwie	 serie,	 New	 York:
Christian

Literature	I887	1894;	repr.	Peabody:	Hendrickson	1994

26

WYKAZ	SKRÓTÓW

NT

„Novum	Testamentum”

NT.S

Supplements	to	„Novum	Testamentum”

NTMes

New	Testament	Message

NTS



New	Testament	Studies

OBO

Orbis	Biblicus	et	Orientalis

OTG

Old

Testament

Guides

OTL

Old

Testament

Library

OTMes

Old	Testament	Message

ÖTK

Ökumenischer

Taschenbuchkommentar

PG

Patrologia	Graeca,	red.	J.-P.	Migne,	Paris	1857-1866

PL

Patrologia	Latina,	red.	J.-P.	Migne,	Paris	1844-1864

PLS



Patrologiae	Latinae	Supplementum,	red.	A.	Hamman,	Paris	1957-1971

PO

Patrologia	Orientalis,	red.	R.	Graffin,	P.	Nau	i	in.,	Paris:	Firmin-Didot	1907-

POK

Pisma

Ojców

Kościoła

PSP

Pisma

Starochrześcijańskich	Pisarzy

PŚNT

Pismo

Święte	Nowego	Testamentu

PŚST

Pismo

Święte	Starego	Testamentu

PTA

Papyrologishe	Texte	und	Abhandlungen,	Bonn:	Habelt	1968-

PTS

Patristische	Texte	und	Studien,	Berlin:	De	Gruyter	1964-

RB



„Revue

Biblique”

RGG

Religion	in	Geschichte	und	Gegenwart

RNT

Regensburger	Neues	Testament

SACH

Studies	in	American	Church	History

SB

Sources

Bibliques

SBL.DS

Society	of	Biblical	Literature.	Dissertation	Series

SBL.MS

Society	of	Biblical	Literature.	Monograph	Series

SBS

Stuttgarter

Bibelstudien

SC

Sources	chrétiennes,	red.	H.	de	Lubac,	J.	Daniélou	i	in.,	Paris:	Cerf	1942-

SP



Sacra

Pagina

StLi

„Studia	liturgica”

TDNT

Theological	Dictionary	of	the	New	Testament

TOTC

Tyndale	Old	Testament	Commentaries

TSAJ

Texte	und	Studien	zum	antiken	Judentum

TThZ

Trierer	Theologische	Zeitschrift

TU

Texte	und	Untersuchungen,	Berlin:	Akademie	1883-

VF

Verkündigung	und	Forschung

VT

„Vetus	Testamentum”

WA

Luther	Martin,	Werke.	Kritische	Gesamtausgabe	[Weimarer	Ausgabe]

WA.DB



-	Deutsche	Bibel

WBC

Word	Bible	Commentary

WMANT	Wissenschaftliche

Monographien

zum	Alten	und	Neuen	Testament

WMWKB

Wprowadzenie	w	myśli	i	wezwanie	ksiąg	biblijnych

WUNT

Wissenschaftliche	Untersuchungen	zum	Neuen	Testament

ZAW

„Zeitschrift	für	die	alttestamentliche	Wissenschaft”

ZMis

„Zeszyty	Misjologiczne”

ZNTW

„Zeitschrift	für	die	neutestamentliche	Wissenschaft”

ŹMT

Źródła	Myśli	Teologicznej

27

WYKAZ	SKRÓTÓW

Inne	skróty



A	Kodeks

Aleksandryjski

ad	loc.

ad	locum

ang.

angielski

arab.

arabski

aram.

aramejski

art.

artykuł,	articulus

AT

Altes	Testament

B	Kodeks

Watykański

BP

Biblia

poznańska

bp	biskup

BT



Biblia

Tysiąclecia

BW

Biblia

Wujka

C

Kodeks	Efraima

cd.

ciąg	dalszy

Chr.

Chrystus

cm

centymetr

cyt.

cytat

D	Deuteronomista

dosł.

dosłownie

dys.

dysertacja

dz.	cyt.



dzieło	cytowane

E	Elohista

f.

in	folio

fasc.

fasciculum

frag.

fragment

franc.

francuski

FS

Festschrift

gr.	grecki

hebr.

hebrajski

hiszp.

hiszpański

in.	inny

itd.

i	tak	dalej

itp.



i	tym	podobne

J	Jahwista

jr	junior

jw.

jak

wyżej

kan.

kanon

Kap.

Kapitel

km

kilometr

kol.

kolumna

ks.

księga,	ksiądz

KUL

Katolicki

Uniwersytet

Lubelski

La



Vetus	Latina

lm

liczba	mnoga

lp

liczba	pojedyncza

LXX

Septuaginta

28

WYKAZ	SKRÓTÓW

łac.

łaciński

m	metr

m.in.

między	innymi

n.	następny

n.p.m.

nad	poziom	morza

NAB

New	American	Bible

nacz.

naczelny



NCB

New	Claredon	Bible

niem.

niemiecki

NIV

New	International	Bible

NJV

New	Jewish	Version

NKJV

New	King	James	Version

nn.

następni

np.

na

przykład

n.p.m.

nad	poziomem	morza

nr	numer

NRSV

New	Revised	Standard	Version

NT



Nowy	Testament/New	Testament/Neues	Testament

ok.

około

oprac.

opracował

oryg.

oryginał

os.

osoba

OT

Old

Testament

P	Pismo

Kapłańskie	(Dokument	Kapłański,	Kodeks	Kapłański)

par.

pararela,

paragraf

pol.

polski

poł.

połowa



popr.

poprawiony

por.

porównaj

poszerz.

poszerzony

p.p.m.

poniżej	poziomu	morza

pr.	zbior.

praca	zbiorowa

pref.

prefatio

przekł.

przekład

przyp.

przypis

q.	questio

Q	Quelle

r.	rok

REB

Revised	English	Bible



red.

redakcja,

redaktor

repr.

reprint

rozdz.

rozdział

RSV

Revised	Standard	Version

S

Kodeks	Synajski

s.	strona

sec.

sectio

ser.

seria

ST

Stary	Testament

syr88

grecki

rękopis	(Ha)



św.

święty

29

WYKAZ	SKRÓTÓW

t.	tom

tj.

to	jest

tłum.

tłumaczenie,	tłumacz

TM

tekst	masorecki

tr.	traktat

tys.

tysiąc,	tysiąclecie

tzn.

to	znaczy

tzw.

tak	zwany

UKSW	Uniwersytet

Kardynała	Stefana	Wyszyńskiego

ur.	urodzony



VL

Vetus	Latina

W	Kodeks

Wenecki

w.

wiersz,	werset	(przed	cyframi	arabskimi);	wiek	(po	cyfrach	rzymskich)

Wlg.

Wulgata

wyd.

wydanie,

wydawca

z.	zeszyt

zm.

zmarły

zob.

zobacz

zwł.

zwłaszcza

zbior.

Zbiorowy

30



PROLOG

Postęp	 nauk	 biblijnych	 w	 XX	 w.	 jest	 imponujący.	 Krytyka	 form	 i	 krytyka
tradycji	wykazały,	że	za	tekstami

kryje	się	długi	proces,	wskutek	którego	każda	tradycja	biblijna	osiągnęła	swoją
ostateczną	postać.	Idee	i	praktyki

religijne	poszczególnych	okresów	historycznych	zostały	 rozjaśnione	badaniami
współczesnych	im	zjawisk	w

otaczającym	 świecie	Bliskiego	Wschodu.	Lingwistyka	 porównawcza	 i	 badania
semantyczne,	dostarczające	coraz

ściślejszych	definicji	zmian	w	znaczeniu	słów,	jakie	dokonywały	się	w	historii,
uświadomiły	nam	wagę,	jaką

pierwotnie	 przywiązywano	 do	 tekstów	 i	 ich	 oryginalnego	 znaczenia.	 Historię,
stanowiącą	tło	dla	obydwu

Testamentów,	 udało	 się	 –	 często	 z	 pomocą	 zadziwiających	 odkryć
archeologicznych	–	zrekonstruować	w	sposób

dokładniejszy	 niż	 kiedykolwiek	 przedtem.	 Krytyka	 tekstu	 w	 swych
poszukiwaniach	najwcześniejszej	formy

tekstów	 biblijnych	 otrzymała	 nowy	 bodziec	 dzięki	 odkryciom	 rękopisów
qumrańskich,	starszych	od	wszystkich

rękopisów	dotąd	dostępnych.	Coraz	większa	wrażliwość	na	akcent	 teologiczny
różnych	ksiąg	biblijnych

znacznie	 poszerzyła	 naszą	 ocenę	 bogatej	 polifonii,	 która	 tworzy	 chór	 Pisma
Świętego,	a	egzegeci	Starego	i

Nowego	Testamentu	rozwiązywali	tymczasem	problemy	związane	z	prawidłową
interpretacją	tekstu.

Nieodzownym	 narzędziem	 intelektualnym,	 które	 umożliwiło	 osiągnięcie	 tego
postępu,	stała	się	metoda



historyczno-krytyczna.	 Metodę	 tę,	 co	 prawda,	 niekiedy	 wykorzystywano	 do
podważenia	historycznej	podstawy

chrześcijaństwa	 i	 autorytetu	 Pisma	 Świętego,	 ale	 prawdą	 jest	 też,	 iż	 żadna
metoda	nie	jest	całkowicie	wolna	od

założeń	filozoficznych	i	że	w	niektórych	przypadkach	związek	metody	z	treścią
jest	tak	ścisły,	że	praktycznie	nie

sposób	 określić,	 ile	 w	 pewnych	 badaniach	 biblijnych	 zależy	 od	 metody
naukowej,	a	ile	od	przyjmowanych

hipotez,	uprzedzeń,	oczekiwań	i	subiektywnych	postaw	emocjonalnych.	Faktem
zaś	pozostaje,	że	Biblia	jest

zbiorem	tekstów	 literackich	 i	że	dotarły	one	do	współczesnego	czytelnika	 jako
przesłanie	odmiennych	kultur	–

starożytnego	Izraela	i	wczesnego	Kościoła.	Co	więcej,	teksty	Pisma	Świętego	są
wyrazem	odmiennego

świadectwa	 o	 określonych	wydarzeniach,	 które	miały	miejsce	 w	 szczególnym
miejscu	i	czasie	w	historii.	W

konsekwencji,	 historyczne	 podejście	 do	 Biblii	 nie	 tylko	 jest	 uprawnione,	 ale
także	nieodzowne.	Ponieważ	słowo

Boże	 jest	 od	 dawien	 dawna	 przepowiadane	w	 słowach	 ludzkich,	 przeto	Biblię
można	i	trzeba	czytać	i	studiować

w	 świetle	 jej	 właściwego	 tła	 historycznego	 i	 w	 jej	 ówczesnym	 kontekście
społecznym	i	kulturalnym.	Natomiast

z	 tej	 racji,	 że	opowiada	ona	o	wydarzeniach,	 które	wywierały	wpływ	na	 życie
starożytnych	Izraelitów	i

pierwszych	 chrześcijan,	 jest	 rzeczą	 rozsądną	 wykorzystać	 narzędzia	 i	 techniki
metody	historycznej	w	celu

lepszego	zrozumienia	etapów	historii	zapisanych	w	Biblii.



Teksty	 Biblii	 zostały	 napisane	 przez	 różnych	 autorów,	 i	 to	 ze	 względu	 na
określone	cele	i	dla	historycznych

społeczności,	 które	 nawiązywały	 do	 pewnych	 wcześniejszych	 tradycji.	 Księgi
biblijne	zazwyczaj	przekazują

pośrednie	albo	bezpośrednie	 informacje	o	swoich	autorach,	przeznaczeniu	oraz
okolicznościach	i	dacie

powstania.	Nie	zawsze	jednak	tak	jest.	Na	przykład,	nie	można	osiągnąć	żadnej
pewności	w	kwestii,	kto	napisał

List	do	Hebrajczyków.	Cała	nasza	wiedza	na	ten	temat	sprowadza	się	do	tego,	że
ułożył	go	ktoś	niezwykle

utalentowany,	biegle	znający	grekę	i	dobrze	obznajomiony	z	tradycją	żydowską.
Powszechnie	się	przyjmuje,	że

Paweł	nie	jest	jego	autorem,	ale	wszelkie	próby	wskazania	konkretnego	autora,
tak	dobrze	znającego	zarówno

tradycję	 żydowską,	 jak	 i	 grecką,	 ostatecznie	 pozostają	 w	 sferze	 domysłów.
Obecnie,	gdy	pytamy	o	autorstwo

tego	 listu,	 stawiamy	pytania	natury	historycznej	 i	 literackiej.	W	sprawie	zatem
takiej	jak	ta	odwołanie	się	do

kanonu	 i	 natchnienia	 nie	 mogłoby	 zostać	 uznane	 za	 odpowiedź	 możliwą	 do
zaakceptowania.	List	do

Hebrajczyków	 niewątpliwie	 jest	 częścią	 kanonu	 biblijnego,	 ale	 kanoniczny
status	tego	tekstu	nie	daje

odpowiedzi	 na	 pytanie	 o	 jego	 autorstwo,	 a	 ponieważ	 brak	 źródeł	 nie	 pozwala
wyrobić	sobie	jasnego	zdania	na

ten	temat,	nie	możemy,	jak	się	wydaje,	uczynić	niczego	lepszego,	jak	zgodzić	się
z	opinią	wielkiego	teologa

Orygenesa,	 który	 zajmował	 się	 tą	 kwestią	wcześniej,	 a	mianowicie	w	 III	w.,	 i



doszedł	do	następującego	wniosku:

„Tylko	Bóg	wie,	kto	rzeczywiście	napisał	ten	list”	(Euzebiusz,	Hist.	eccl.	6,21).

W	studiach	biblijnych	słowo	„krytyka”	nie	zakłada	krytyki	sofistycznej.	Terminu
tego	używa	się	raczej	w

sensie	 etymologicznym,	 czyli	 w	 sensie	 szczegółowego	 badania	 i	 odróżniania,
aby	wyrobić	sobie	właściwy	sąd.

Metodę	historyczną	nazywa	się	krytyczną	nie	dlatego,	że	krytykuje	Biblię	albo
stara	się	wzbudzić	sceptycyzm

wobec	 prawdy	 orędzia	 biblijnego,	 lecz	 z	 tego	 powodu,	 że	 na	 każdym	 etapie
korzysta	z	pomocy	kryteriów

naukowych,	 które	 starają	 się	 być	możliwie	obiektywne.	Proces	 ten	w	zasadzie
jest	racjonalną	refleksją	nad

danymi	 uzyskiwanymi	 w	 trakcie	 badań	 literackich,	 historycznych	 i
archeologicznych.	Metoda	historyczno-

krytyczna	 jako	 postępowanie	 naukowe	 nie	 ma	 destrukcyjnych	 zamiarów	 i	 w
żadnym	przypadku	nie	należy

traktować	 jej	 jako	 niebezpiecznej	 dla	 wiary	 chrześcijańskiej,	 jako	 żywiącej
wobec	niej	wywrotowe	intencje	czy

nie	mającej	dla	niej	żadnego	szacunku.	 Jeśli	 stosuje	 się	 ją	w	sposób	właściwy,
nie	tylko	w	żadnym	sensie	nie

okazuje	 się	 destrukcyjna,	 ale,	 przeciwnie,	 pomaga	 ustalić,	 jakie	 znaczenie
nadawano	tekstom	biblijnym	w	ich

pierwotnym,	historycznym	środowisku	wtedy,	gdy	je	pisano	albo	przekazywano.

Metoda	 historyczno-krytyczna,	 stosowana	 w	 sposób	 obiektywny,	 nie	 zakłada
jako	taka	żadnego	a	priori.

Oczywiście,	 żaden	 ludzki	 komentator	 nie	 jest	 w	 stanie	 zająć	 absolutnie



bezstronnego	i	neutralnego	punktu

widzenia	i	dlatego	jeśli	stosowaniu	krytyki	biblijnej	towarzyszą	pewne	założenia
czy	nawet	uprzedzenia,	nie

31

PROLOG

zależą	 one	 od	 samej	 metody,	 lecz	 od	 filozoficznych	 bądź	 hermeneutycznych
wyborów,	które	mogą	być

tendencyjne.	W	 takich	 przypadkach	można	 zatem	 stawiać	 pytanie,	 czy	 pewne
błędne	wnioski	należy	wiązać	z

samą	 metodą	 czy	 ze	 sposobem,	 w	 jaki	 była	 ona	 stosowana	 od	 czasów
oświecenia.

Do	 dzisiaj	 czołowi	 przedstawiciele	 krytyki	 historycznej	 nie	 osiągnęli
jednomyślności	w	zasadniczych

kwestiach	metodologicznych,	związanych	z	jej	stosowaniem.	Niemniej,	postępy
w	biblistyce	(osiągnięte	także

dzięki	 krytyce	 narracji,	 retoryki	 i	 reakcji	 odbiorcy)	 dowiodły	 wagi	 podejścia
literackiego	i	efektywności	metod

literackich.	 W	 przypadku	 jednak	 Biblii	 nigdy	 nie	 można	 stosować	 krytyki
literackiej	w	całkowitym	oderwaniu

od	perspektywy	historycznej,	chociażby	tylko	z	tej	racji,	że	jej	tekst	jest	tekstem
starożytnym,	powstałym	w

obcym	 kontekście	 kulturowym.	 Bez	 znajomości	 historii	 i	 kultur	 czasów
biblijnych	komentator	może	łatwo

zniekształcić	znaczenie	tekstów	biblijnych,	narzucając	obcy	im	punkt	widzenia.
Właśnie	w	tym	zakresie

rezultaty,	 uzyskane	 na	 drodze	 badań	 historyczno-krytycznych,	 okazały	 się



bardzo	wzbogacające	i	pełniły	oraz

nadal	 pełnią	wartościową	 służbę	wobec	Kościoła.	 Sytuując	 historię	 izraelską	 i
wczesnochrześcijańską	w

szerszym	 kontekście	 starożytnego	 Bliskiego	 Wschodu	 i	 świata
śródziemnomorskiego,	pokazuje	ona,	że

wydarzenia	biblijne,	tak	jak	dokonywały	się	one	najpierw	w	Izraelu,	a	później	w
Jezusie	i	Jego	Kościele,	nie

miały	 miejsca	 w	 jakiejś	 atmosferze	 nierealności	 czy	 na	 ziemi	 niczyjej.
Przeciwnie,	podejście	metody

historyczno-krytycznej	 ustala	 bardzo	 realną	 i	 ścisłą	 relację	 między	 światem,
opisywanym	w	Biblii,	a	światem,	w

którym	 żyjemy.	 Jej	 odwaga	 usuwania	 warstw	 filtracyjnych,	 które
przyzwyczajenie	i	rutyna	nakładały	na

czytelnika	Pisma	Świętego,	a	także	zwrócenie	większej	uwagi	na	historyczne	tło
tekstów	biblijnych,	umożliwiło

świeże	 podejście	 do	 Biblii,	 otwierając	 „nowe	 możliwości	 rozumienia	 świata
biblijnego	w	jego	oryginalności”

(por.	 przedmowa	 kard.	 Josepha	 Ratzingera	 do	 dokumentu	 Papieskiej	 Komisji
Biblijnej	Interpretacja	Pisma

Świętego	 w	 Kościele).	 Tego	 rodzaju	 twierdzenia	 nie	 mogą	 jednak	 przeoczyć
faktu,	że	metoda	historyczna	jest

zjawiskiem	 historycznym	 i	 jako	 taka	 musi	 podlegać	 takiemu	 samemu
dokładnemu	badaniu,	takiej	samej	krytyce

i	 rewizji,	 jak	 inne	 elementy	 ludzkiej	 historii.	 Ale	 nawet	 gdyby	 trzeba
przeprowadzić	jej	krytykę	i	dokonać

pewnej	rewizji,	nie	znaczyłoby	to	jeszcze	w	żadnym	przypadku,	że	powinniśmy
zrezygnować	z	niej	całkowicie	i



absolutnie	jako	z	metody,	która	przestała	być	użyteczna.

Rozpoczynając	od	badań	literackich	i	historycznych,	bynajmniej	nie	musimy	ich
deprecjonować,	aby

stwierdzić,	 że	 Biblia	 jest	 nie	 tylko	 literaturą,	 archeologią	 i	 historią.	 Jeden
przykład	powinien	wystarczyć	do

wyjaśnienia	 tej	 kwestii.	 Powierzchowną	 warstwę	 ukrzyżowania	 Jezusa	 mogli
oglądać	wszyscy,	którzy	w	tym

czasie	byli	w	Jerozolimie.	Ukrzyżowanie	 to,	 jako	historyczny	 fakt	należący	do
przeszłości,	było	egzekucją,	która

została	nakazana	przez	sąd	i	którą	można	starać	się	zrozumieć,	biorąc	pod	uwagę
ścieranie	się	sił	religijnych	i

politycznych,	które	działały	w	Palestynie	na	początku	ery	chrześcijańskiej,	gdy
Poncjusz	Piłat	był	rzymskim

namiestnikiem	 Judei.	 Co	 jednak	 możemy	 –	 z	 czysto	 historycznego	 punktu
widzenia	–	powiedzieć	o	wartości

zbawczej	 śmierci	 Jezusa	 Chrystusa?	 Historyk	 jest	 w	 tym	 przypadku	 zupełnie
bezradny.	Może	jedynie

powiedzieć,	co	wczesny	Kościół	uczynił	z	krzyża,	i	stwierdzić,	na	przykład,	że
rozpamiętywanie	krzyża	Jezusa

skłoniło	 chrześcijan	 do	 godnego	 uwagi	 zaparcia	 się	 samych	 siebie	 i	 podjęcia
odważnego	zobowiązania,	a

mianowicie	 szerzenia	 orędzia	 Jezusa.	 Żaden	 sąd	 historyczny	 nie	 może
potwierdzić	ani	zaprzeczyć,	że	Jezus

Chrystus	 żył,	 umarł	 i	 powstał	 z	 martwych,	 aby	 uwolnić	 nas	 od	 grzechu	 i
obdarzyć	nas	nowym	życiem.	Boże,

zbawcze	 znaczenie	 wydarzeń	 historycznych	 nie	 jest	 dostępne	 obiektywnej
obserwacji	historycznej;	objawia	się



ono	wyłącznie	 wierze	 dzięki	mocy	Ducha	 Świętego.	 Nawet	 jeśli	 historyk	 jest
osobą	wierzącą,	nie	może,

polegając	na	badaniach	literackich	i	historycznych,	dostrzec,	że	Bóg	był	obecny
i	aktywny	w	wydarzeniu	krzyża,

poddając	wszelki	ludzki	grzech	sądowi	i	jednając	grzeszną	ludzkość	z	Bogiem.

W	rezultacie	opisowa	wiedza	historyczna	 rozróżnia	między	historią	a	 teologią,
określając	najpierw

historyczny	 charakter	wydarzenia,	 a	 następnie	 znaczenie,	 jakie	Kościół	w	 nim
odkrywa.	Należy	jednak	unikać

przeciwstawiania	 faktów	 historycznych	 ich	 interpretacji	 teologicznej.
Teologiczna	treść	Pisma	Świętego	nie	jest

czymś	 dodanym	 do	 nieteologicznej	 treści	 historycznej.	 Pisarze	 biblijni	 nie
oddzielają	wydarzenia	historycznego

(śmierć	Jezusa	na	krzyżu)	od	jego	znaczenia	zbawczego	(śmierć	Chrystusa	„za
nas”).	Spostrzegają	jedno

wydarzenie	 zbawcze	 i	 go	 doświadczają	 –	 „Chrystus	 umarł	 za	 nasze	 grzechy
zgodnie	z	Pismem”	(1	Kor	15,3)	–	i

mówią	o	tym	swoim	doświadczeniu	za	pomocą	wielkiej	różnorodności	wyrażeń
teologicznych.	Zbawcze

znaczenie	 śmierci	 Jezusa	 nie	 jest	 subiektywną	 interpretacją,	 narzuconą	 na
wyłącznie	historyczne	wydarzenie.

Wiara	 chrześcijańska	 nie	 jest	 rezultatem	 interpretacji	 soteriologicznej,	 lecz
zostaje	wzbudzona	przez	wydarzenie

soteriologiczne,	 jakim	 jest	odkupieńcza	 śmierć	 Jezusa	Chrystusa	za	nas.	Wiara
jest	niewątpliwie	potrzebna	do

zauważenia	i	ujęcia	tego	znaczenia,	ale	niczego	nie	stwarza:	jest	ona	sposobem
widzenia,	który	jest	dostosowany



do	 postrzegania	 rzeczywistości	 Bożych	 i	 po	 prostu	 je	 rozpoznaje	 i	 uznaje.
Obydwa	elementy	–	fakty	historyczne

i	 rozumienie	 teologiczne	 –	 są	wewnętrznie	 z	 sobą	 związane,	 tak	 że	 historycy,
którzy	zrzekają	się

odpowiedzialności	teologicznej,	po	prostu	zamykają	oczy	na	teologiczne	aspekty
i	implikacje	badań	biblijnych.

Krytyka	 biblijna	 stawia	 tylko	 takie	 pytania,	 na	 które	 może	 odpowiedzieć,
korzystając	ze	swej	metody,	i

zajmuje	 się	 tylko	 takim	 zbiorem	 faktów,	 które	 podlegają	 badaniom
historycznym.	Jej	zadanie	polega	na

rekonstrukcji	 z	możliwie	 największą	 dokładnością	 pełnego	 ludzkiego	wymiaru
tekstu	biblijnego,	ale	nie	jest	w

stanie	przedostać	 się	poza	 ludzkie	 czyny,	doświadczenia,	 instytucje	 i	 idee,	 aby
dostrzec	obecność	Boga	z	ludem

32

PROLOG

Bożym	 w	 historii.	 Z	 tej	 racji	 nie	 należy	 oczekiwać	 od	 opisowej	 nauki
historycznej	niczego	więcej,	niż	może	ona,

używając	swych	metod,	osiągnąć	w	sposób	kompetentny.

Innymi	 słowy,	 tekst,	 na	 którym	 skupia	 się	 krytyka	 historyczna,	 jest	 w	 swym
charakterze	teologiczny.	Pisarze

biblijni	 pisali	 „z	 wiary	 i	 dla	 wiary”,	 aby	 dać	 świadectwo	wydarzeniom,	 które
doprowadziły	ich	do	wiary,	i

wzbudzić	albo	powiększyć	wiarę	w	swoich	czytelnikach.	Głosili	obecność	Boga
z	ludem	Bożym	w	historii,

rozjaśniając	 ich	 sytuację	 życiową,	 uwalniając	 ich	 od	 przeszłości	 i	 otwierając



przed	nimi	przyszłość.	W	związku	z

tym	 Ewangelia	 Jana	 zawiera	 zdanie,	 które	 w	 bardzo	 realnym	 sensie	 można
odnieść	do	całego	orędzia	biblijnego:

„Te	 [znaki]	 zaś	 zapisano,	 abyście	 uwierzyli,	 że	 Jezus	 jest	Mesjaszem,	 Synem
Bożym,	i	abyście	wierząc	mieli

życie	w	imię	Jego”	(J	20,31).

Jeśli	sobie	uświadomimy,	że	metoda	historyczno-krytyczna	bada	tekst	biblijny	w
ten	sam	sposób,	w	jaki

badałaby	 każdy	 inny	 wyraz	 ludzkiego	 umysłu,	 nie	 możemy	 nie	 zdać	 sobie
sprawy	z	nieadekwatności	krytyki

historycznej,	 co	 najmniej	 w	 tej	 postaci,	 w	 jakiej	 ją	 się	 szeroko	 akceptuje	 w
badaniach	Pisma	Świętego	jako

świadectwa	 jedynego	 w	 swoim	 rodzaju	 objawienia	 się	 Boga	 ludowi	 Bożemu
Starego	i	Nowego	Testamentu	oraz

w	ujawnieniu	 teologicznej	 treści	 Pisma	Świętego.	Odrywając	 tekst	 biblijny	 od
nurtu	życia	Kościoła,	zepchnęłaby

go	w	przepaść	zobiektywizowanej	przeszłości,	nie	mającej	nic	do	powiedzenia
współczesności.	Sami	pisarze

biblijni	 nigdy	 nie	 traktowali	 w	 taki	 sposób	 swojej	 własnej	 przeszłości.	 Ich
przeszłość	była	raczej	ustawicznym

stawianiem	pytań,	wyzwaniem	i	konfrontacją.

Jest	 jeszcze	 inny	 temat,	 który	wymaga	 szczególnego	potraktowania	w	prologu
do	Międzynarodowego

komentarza	 do	 Pisma	 Świętego.	 Społecznym	 kontekstem	 krytyki	 biblijnej	 nie
jest	Kościół,	lecz	krąg	biblistów,

który	 nie	 jest	 wspólnotą	 wiary,	 lecz	 grupą	 podobną	 do	 każdej	 innej	 grupy



zawodowej	(cechu),	wyróżniającej	się

swoistym	 „zawodowym”	 etosem	 i	wyspecjalizowanym	 językiem	 technicznym.
W	ten	sposób	bibliści	starają	się

zachować	wolność	intelektualną,	aby	mogli	wykonywać	swoją	pracę,	nie	będąc
krępowani	interwencjami

kościelnymi	 i	 cenzurą.	 Naukowcy	 ci	 istotnie	 mają	 zaufanie	 do	 środowiska
naukowego	oraz	są	przekonani,	że

wolna	 i	 otwarta	 dyskusja	 oraz	 krytyka	 naukowa	 są	 najlepszymi	 środkami
ustrzeżenia	się	poważnych	błędów	w

rozwoju	nauki.	 Jeżeli	 jakiś	 fakt	 zostaje	ustalony	 jako	prawdziwy,	 to	prawdę	 tę
trzeba	poddać	krytyce	innych

naukowców,	a	nie	władzy	kościelnej.

Można	zrozumieć	niechęć	wielu	uczonych	do	uprawiania	egzegezy	biblijnej	w
kontekście	eklezjalnym.	Od

samego	 początku	 szerokie	 kręgi	 kościelne	 oceniały	 stosowanie	 metod
naukowych	w	badaniach	Biblii	jako

nieodpowiednie,	a	godnym	ubolewania	skutkiem	tej	wzajemnej	nieufności	było
niewykształcenie	się

wewnętrznej	 relacji	 między	 egzegezą	 historyczną	 a	 objaśnianiem	 Pisma
Świętego	w	życiu	Kościoła.	Jedną

zatem	 z	 ironii	 najnowszej	 historii	 Kościoła	 jest	 strata,	 która	 została
spowodowana	oddzieleniem	tych	dwóch

różnych	i	często	antagonistycznych	dziedzin.	W	dziedzinie	nauki	badania	Biblii
były	prowadzone	w	sposób

maksymalnie	 naukowy,	 dynamiczny	 i	 przy	 międzynarodowej	 współpracy
uczonych.	Badania	te	nie	pozostały



ukryte	w	dziełach	dostępnych	 tylko	dla	specjalistów.	Obecnie	 istnieje	ogromna
literatura,	z	której	mogą

korzystać	 niespecjaliści	 we	 własnych	 próbach	 zrozumienia	 i	 interpretowania
Pisma	Świętego.	Wiedza,	która	jest

dostępna	 w	 tej	 dziedzinie,	 nie	 znalazła	 jednak	 jeszcze	 jakoś	 wyrazu	 w
przepowiadaniu	i	nauczaniu	Kościoła.

W	konsekwencji	tej	szczególnej	sytuacji	odczuwa	się	potrzebę	nowego	czytania
Biblii,	zarówno	w	Kościele,

jak	 i	 na	 podstawowym	 poziomie	 życia	 kościelnego.	 Istnieje	 głębia	 sensu	 w
tekście	Pisma	Świętego,	która

pozostaje	 ukryta	 przed	 uczonym,	 dopóki	 tekst	 ten	 nie	 stanie	 się	 przedmiotem
przepowiadania	Kościoła	i

Kościołowi.	 Ostateczną	 treścią	 Pisma	 Świętego	 jest	 świat,	 w	 którym	 Bóg
przychodzi	w	sądzie	i	łasce	–	treść,

którą	powinno	się	głosić	i	której	należy	słuchać,	i	która	wydaje	owoce	w	życiu,
zanim	ktokolwiek,	nawet

najznakomitszy	uczony,	jest	w	stanie	właściwie	pojąć	jej	naturę.

Dlatego	 proponujemy,	 na	 zasadzie	 alternatywy,	 egzegezę	 katolicką	 czy
kościelną,	tzn.	czytanie	Biblii,	które

objaśniając	 tekst	 biblijny,	 ma	 na	 uwadze	 przede	 wszystkim	 wspólnotę	 wiary.
Jeżeli	Biblia	jest	tekstem,	który

wyrósł	 z	 wiary	 i	 życia	 Kościoła	 za	 sprawą	 Ducha	 Świętego,	 musi	 istnieć
wewnętrzna	relacja	między	Kościołem

a	 Biblią.	 Z	 jednej	 strony,	 Pismo	 Święte	 wyłoniło	 się	 z	 tradycji	 wspólnoty
wierzących	i	stało	się	słowem	Boga

skierowanym	 do	 wspólnoty,	 a	 z	 drugiej	 –	 Kościół	 jest	 sługą	 i	 świadkiem
żyjącego	Słowa	Bożego,	którego



świadkami	byli	apostołowie,	 i	 spoczywa	na	nim	zadanie	 interpretowania	Biblii
we	wszystkich	nowych

sytuacjach	swego	życia,	wydobywając	z	niej	wciąż	nowe	znaczenie,	czerpiąc	z
niej	natchnienie	i	życie.

Katolicka,	 czyli	 powszechna,	 więź	 Kościoła	 powinna	 być	 hermeneutycznym
miejscem	i	środowiskiem	egzegezy

Pisma	Świętego.

Biblia	 i	 Kościół	 są	 związane	 wzajemną	 relacją.	 Wspólnota	 wiary	 nie	 może
istnieć	jako	Kościół	Jezusa

Chrystusa	niezależnie	od	ducha	 i	mocy	 słowa	Bożego,	 i	 na	odwrót	–	 słowo	 to
ostatecznie	zmierza	do	stworzenia

i	podtrzymania	wspólnoty	wiary.	Biblia	jest	martwą	literą,	jeśli	się	jej	nie	czyta	i
się	nią	nie	żyje	w	żywym

Kościele.	Tak	samo	Kościół	jest	martwą	organizacją,	jeśli	go	nie	kształtuje,	nie
wzmacnia	i	stale	nie	odnawia

żywe	 słowo	 Boga.	 W	 świadectwie	 Biblii	 Kościół	 znajduje	 pokarm	 dla	 swej
wiary,	źródło	dla	swej	myśli	i

wytyczną	dla	swej	działalności.	Kościół	pozostaje	żywy,	wierny	i	aktywny	tylko
w	takiej	mierze,	w	jakiej	słucha

Słowa.

33

PROLOG

Bóg	 uczynił	 Pismo	 Święte	 konstytutywnym	 elementem	 Kościoła,	 aby	 przy
pomocy	Ducha	Świętego	mógł	on

wypełnić	swoją	misję	głoszenia	wszystkim	narodom	zbawczej	mocy	Ewangelii.
Kościół	ma	zatem	do	odegrania



istotną	 rolę	 w	 interpretacji	 świętych	 tekstów.	 Ten	 sam	 Duch	 Święty,	 który
natchnął	świętych	autorów,	nadal

działa	 w	 Kościele	 za	 pośrednictwem	 różnych	 charyzmatów,	 zwłaszcza	 w
zakresie	nauczania	i	odpowiedzialności

duszpasterskiej,	i	byłoby	rzeczą	błędną	przeciwstawianie	jednej	władzy	drugiej.
Dla	wspólnoty	wiary	Biblia	nie

jest	archiwum	przeszłości.	Ludzkie	słowa	w	Piśmie	Świętym	są	tylko	kanałami
dla	innego	Słowa,	a	ostatecznym

celem	 interpretacji	 kościelnej	 jest	 usłyszenie	 słowa	 Bożego	 w	 tych	 ludzkich
słowach.	Duch	Święty	działający

przez	Biblię	 umożliwia	więc	Kościołowi	 korygowanie	 samego	 siebie.	Kościół
powinien	zostać	całkowicie

przepojony	 duchem	 Pisma	 Świętego,	 stając	 się	 „słuchającą	 wspólnotą”,	 która
pilnie	zwraca	uwagę	na	znaczenie

słowa	 biblijnego	 i	 odnosi	 je	 do	 obecnych	 realiów,	 uwalniając	 Biblię	 od
przeszłości,	w	której	zamierzało	ją

zamknąć	czytanie	wyłącznie	historyczne.

Autentycznie	 katolickim	 podejściem	 do	 Biblii	 jest	 podejście,	 które	 utrzymuje
związek	z	życiem	Kościoła	oraz

czerpie	ducha	 i	 zamiar	z	perspektywy	wiary,	zakorzenionej	w	Piśmie	Świętym
jako	słowie	Bożym	podanym	w

całkowicie	 ludzkich	 terminach.	 Katolicki	 komentator	 poważnie	 traktuje	 kanon
Pisma	Świętego,	tak	że	żaden

tekst	 biblijny	 nie	 może	 być	 ujmowany	 w	 oderwaniu	 od	 całości	 objawienia
biblijnego.	Spogląda	na	całe	orędzie

ze	 ściśle	chrystologicznej	perspektywy	 i	 z	 świadomością,	 że	ostatecznie	Biblia
odnosi	się	do	paschalnego



misterium	śmierci	i	zmartwychwstania	Jezusa	Chrystusa.	W	takim	podejściu	do
Pisma	Świętego	konkretny	tekst

biblijny	 postrzega	 się	 jako	 należący	 do	 wielkiego	 nurtu	 tradycji	 –	 życia
Kościoła,	wraz	z	jego	doniosłymi

okresami	kryzysu	i	odnowy	–	określającego	rozwój	doktryn	i	ich	reinterpretacje.

Chociaż	 hermeneutyka	 postkrytyczna	 stara	 się	 przywrócić	 ciągłość	 z	 długą
tradycją	interpretacji	biblijnej

przed	 oświeceniem,	 nie	 odrzuca	 całkowicie	metod	 historyczno-krytycznych	 na
korzyść	jakiegoś	niemożliwego

„powrotu”	 do	 czasów	 przedkrytycznych.	 Jeżeli	 wiara	 rodzi	 się	 z	 tego,	 co	 się
słyszy,	a	tym,	co	się	słyszy,	jest

słowo	Chrystusa	(por.	Rz	10,17),	to	wierność	Słowu	wymaga	opowiedzenia	się
za	wszystkim,	co	zwiększa

zdolność	słyszenia	słowa.	Dlatego	potrzebna	jest	taka	perspektywa	interpretacji
biblijnej,	która	uwzględnia

osiągnięcia	 historycznego	 studium	 Biblii,	 ale	 zarazem	 wychodzi	 poza	 ten
paradygmat,	aby	ustosunkować	się	do

pewnych	 jego	 nieodpowiedniości	 oraz	 odkryć	 formę	 interpretacji	 najbardziej
odpowiednią	dla	całej	treści	i

ostatecznego	 znaczenia	 Biblii.	 Określenie	 i	 uznanie	 jego	 granic	 nie	 oznacza
zniszczenia	pola	badań

historycznych,	a	raczej	ukazanie	jego	prawdziwej	wartości	i	znaczenia.

Niniejszy	komentarz	biblijny	jest	rzeczywiście	międzynarodowy	i	ekumeniczny.
Kościół	Jezusa	Chrystusa

doświadczył	 bardzo	 różnych	 dziejów,	 gdy	 rozprzestrzeniał	 się	 ze	 wschodnich
obszarów	basenu	Morza



Śródziemnego	 do	 Europy	 i	 Afryki,	 a	 następnie	 do	 Azji	 i	 Ameryki.	 Wśród
narodów	tych	kontynentów	i	na	tych

obszarach	 doznawał	 i	 przeżywał	 okresy	 głębokich	 kryzysów	 i	 prób	 określenia
się	na	nowo.	Przez	wszystkie	te

wieki	pozostał	jednak	wielką	i	żywotną	siłą,	ponieważ	jego	uniwersalne	orędzie
zostało	przy	pomocy	Ducha

Świętego	 dostosowane	 do	 tak	 bardzo	 różnych	 ludów	 i	 kultur.	 Niewątpliwie,
wiara	chrześcijańska	ma	pewne

uniwersalne	 elementy	 stałe,	 ale	 nawet	 apostolskie	 świadectwo	 o	 wydarzeniu
Jezusa	Chrystusa	zostało	zawarte	w

pojęciowych	formach	kultur	I	w.	po	Chr.	Bóg	nigdy	nie	przestał	przemawiać	do
ludu	Bożego	za	pośrednictwem

Pisma	 Świętego,	 ale	 orędzie	 to	 zapuszcza	 korzenie	 na	 bardzo	 różnym	 terenie.
Założenia	i	postawy	chrześcijan,

na	 które	 zawsze	wywiera	wpływ	miejsce,	 jakie	 zajmują	 oni	w	 historii,	 stale	 i
nieuchronnie	wyraża	się	w

kategoriach,	które	stanowią	część	swoistej	kultury.	Nasza	interpretacja	nosi	ślady
szczególnego	czasu	i	kultury,

swoistego	zbioru	tradycji	 i	doświadczeń,	 i	dlatego	wiara	chrześcijańska	zawsze
zakłada	określoną	formę

kulturową	i	przybiera	kształt	w	szczególnym	czasie	historycznym.	Spostrzeżenie
to	pomaga	zrozumieć,	że	słowo

Boga	wykracza	 poza	 kultury,	w	 których	 zostało	wyrażone,	 i	 posiada	 zdolność
ubogacania	ludzi	w	ich

szczególnych	 środowiskach	 kulturowych.	 Pozwala	 to	 również	 postrzegać
Ewangelię	na	wiele	nowych	i

ożywczych	sposobów.



Jesteśmy	przekonani,	że	chrześcijanie	każdego	Kościoła	 lokalnego	mogą	wiele
się	nauczyć	od	swoich	braci	i

sióstr,	żyjących	i	pracujących	w	innych	warunkach	historycznych	i	kulturowych.
Chociaż	rozwój	doktrynalny

odzwierciedla	zmiany	warunków	w	różnych	czasach	i	kulturach,	 jednak	zasada
interpretacji	katolickiej	i

kościelnej	 pozostaje	 ta	 sama:	 egzegeci,	 którzy	 przedstawiają	 orędzie	 Biblii,
opierają	się	na	solidnej	pracy

naukowej	 i	 starają	 się	 uwzględnić	 najnowsze	 wyniki	 badań	 naukowych.
Najpełniejsze	zrozumienie	wszystkich

tekstów	biblijnych	uzyskuje	się	w	ramach	toczącego	się	życia	i	kolejnych	aktów
(re)interpretacji	uniwersalnej

wspólnoty	wiary.	 A	więc	 prace	 egzegetów	 są	 w	 pewnym	 sensie	 odbiciem	 ich
własnych	kultur.

Prezentację	Międzynarodowego	 komentarza	 do	 Pisma	 Świętego	 zakończymy
ogólnym	rozważaniem	na	temat

najbardziej	 charakterystycznych	 cech	 Biblii.	 Biblia	 nie	 jest	 księgą	 wyłącznie
wyroczni	Bożych	ani	jedynie

zbiorem	 arcydzieł	 literackich.	 Od	 Księgi	 Rodzaju	 do	 Apokalipsy	 św.	 Jana
stanowi	wielką	i	żywą	jedność	o	tyle,

o	 ile	 daje	 świadectwo	 o	 zbawczych	 czynach	 Boga,	 z	 których	 dla	 chrześcijan
przyjście	i	dzieło	Jezusa	Chrystusa

jest	głównym	i	centralnym.	Jezus	Chrystus	 jest	dla	chrześcijan	spoiwem,	które
łączy	księgi	Starego	i	Nowego

34

PROLOG



Testamentu	 i	 zabezpiecza	 jedność	 Biblii.	 Wszystko,	 co	 było	 przedtem,	 było
przygotowaniem	na	Niego	i

wszystko,	 co	 nastało	 po	 Nim	 –	 rzeczywistość	 Kościoła,	 głoszenie	 słowa,
sakramenty,	charyzmaty	–	jest	drogą,

na	 której	 Jezus	 Chrystus	 spotyka	 się	 z	 nami	 i	 staje	 się	 nam	 bliższy	 dzisiaj.
Pospolite	przeświadczenie,	które	w

Starym	Testamencie	dostrzega	tylko	Prawo,	a	w	Nowym	Testamencie	wyłącznie
Ewangelię,	i	które	w	Bogu

Izraela	widzi	świętego	Prawodawcę,	a	w	Bogu	Jezusa	Chrystusa	–	kochającego
Ojca,	nie	odpowiada	Biblii.

Utrzymuje	bowiem	w	ten	sposób,	że	Biblia	mówi	o	dwóch	różnych	bogach	albo
że	Biblia	mówi	różnie	o	tym

samym	Bogu.	 Jednakże	 słowa:	„Ja	 jestem	Pan,	 twój	Bóg,	który	cię	wywiódł	z
ziemi	egipskiej,	z	domu	niewoli”

(Wj	 20,2),	 są,	 być	 może,	 najważniejszymi	 w	 całym	 objawieniu	 na	 Synaju,
ponieważ	w	nich	kryje	się	obietnica

całego	późniejszego	objawienia.

Prawda	 jest	całością.	Nie	ma	żadnego	wewnętrznego	kanonu	w	kanonie	Pisma
Świętego.	Wprawdzie	znajdują

się	w	nim	księgi,	które	zajmują	centralne	miejsce,	 i	księgi,	które	niejako	są	na
marginesie,	ale	żadna	z	nich	nie

może	 być	 traktowana	 jako	 pozbawiona	 znaczenia.	 Żywotne	 i	 niekiedy
zaskakujące	świadectwo	prawdy

chrześcijańskiej	 można	 znaleźć	 w	 wyraźnie	 drugorzędnych	 pismach,	 np.	 w
Księdze	Rut	czy	w	Liście	do

Filemona.	Każda	księga	znajduje	się	w	Piśmie	Świętym	ze	względu	na	całość	i
ze	względu	na	interpretację



całości.	 Jedna	 część	 rozjaśnia	 drugą,	 a	 odniesienia	 do	 różnych	 ksiąg	 są
nieodzowne,	aby	objaśnić	znaczenie

danego	fragmentu	w	jakiejś	konkretnej	księdze.

Wielu	biblistów,	starając	się	być	specjalistami,	nie	zajmuje	się	kwestiami,	które
dotyczą	Biblii	jako	całości.

Wolą	 ukazywać	 różnorodność	 i	 bogactwo	 Biblii.	 Jest	 to	 oczywiste,	 ponieważ
Biblia	jest	rzeczywiście	bardzo

bogatym	 zbiorem	 różnych	 ksiąg,	 ale	 zarazem	Kościół	 nazywa	 ten	 zbiór	 ksiąg
„Biblią”,	dając	w	ten	sposób	do

zrozumienia,	że	należy	go	pojmować	jako	jedną	księgę.

Refleksję	 nad	 jednością	 Biblii	 można	 rozpocząć	 od	 nakreślenia	 narracyjnego
zarysu	historii	biblijnej	albo

wyjść	 od	 1	 P	 1,10-12,	 być	 może	 najbardziej	 obszernego	 tekstu	 w	 Nowym
Testamencie	na	ten	temat.	Nasze

refleksje	proponujemy	jednak	rozpocząć	od	innego	punktu	wyjścia.	Na	początku
zauważmy,	że	wybrany	zbiór

różnych	 pism	 chrześcijańskich	 –	 od	 Ewangelii	 według	 św.	 Mateusza	 do
Apokalipsy	św.	Jana	–	Kościół	nazwał

Nowym	Testamentem.	Do	czego	w	tym	przypadku	odnosi	się	wyrażenie	„Nowy
Testament”?	Wydaje	się	rzeczą

dość	 zaskakującą,	 że	 odnosi	 do	 czegoś,	 co	 powiedział	 prorok	 Jeremiasz.	 Tak
więc	zupełnie	na	początku	tej

refleksji	spotykamy	się	z	przykładem	czegoś,	co	współczesna	krytyka	 literacka
nazywa	intertekstualnością.

Intertekstualność	 polega	 na	 słyszeniu	 echa	 jakiegoś	 tekstu	 w	 innym	 tekście,
odkryciu	(albo	ponownym	odkryciu,



gdyż	starożytni	wiedzieli	o	tym	intuicyjnie)	prawdy,	że	żaden	tekst	nigdy	nie	jest
prawdziwy	w	sposób	zupełnie

autonomiczny;	żaden	tekst	nie	powstał	niezależnie	od	innych	tekstów	i	żadnego
nie	czyta	się	niezależnie	od

innych.	 Każdy	 tekst	 powstaje	 na	 zasadzie	wchłonięcia	 i	 przetworzenia	 innych
tekstów;	zawsze	implikuje	inne

teksty.	 Tak	 jest	 również	 w	 przypadku	 Biblii.	 Późniejsi	 pisarze	 i	 teologowie
wykorzystują	wcześniejsze	pisma,

dokonując	ich	„ponownego	odczytania”	(relektury),	które	rozwija	nowe	aspekty
znaczeniowe.	Te	związki

intertekstualne	 są	 szczególnie	 liczne	 w	 pismach	 nowotestamentowych	 dzięki
wielości	aluzji	do	tekstów	Starego

Testamentu	 i	 bezpośrednich	 z	 nich	 cytatów.	 W	 jakimś	 tekście	 wyraźnie
nawiązuje	się	do	dawniejszych

fragmentów,	chcąc	pogłębić	ich	znaczenie	albo	potwierdzić	ich	spełnienie	się,	co
sprawia,	że	Biblia	jako	całość

charakteryzuje	 się	 swoistym	 wewnętrznym	 ruchem	 i	 szczególną
interrelacyjnością	jej	części	(tzn.	wewnętrzną

jednością).

Słowa,	występujące	w	wyrażeniu	„Nowy	Testament”,	znajdują	się	w	Jr	31,31-34
(tytułem	jasności	należy

pamiętać,	że	prorok	używa	słowa	berit	i	że	to	słowo	hebrajskie	można	tłumaczyć
jako	„przymierze”	albo

„testament”;	 wyrażenie	 „Nowe	 Przymierze”	 jest	 zatem	 równoważne	 z
wyrażeniem	„Nowy	Testament”):

Oto	nadchodzą	dni	–	wyrocznia	Pana	–



kiedy	zawrę	z	domem	Izraela	(i	z	domem	judzkim)

nowe	przymierze.

Nie	jak	przymierze,	które	zawarłem	z	ich	przodkami,

kiedy	ująłem	ich	za	rękę,

by	wyprowadzić	z	ziemi	egipskiej.

To	moje	przymierze	złamali,

mimo	że	byłem	ich	Władcą

–	wyrocznia	Pana.

Lecz	takie	będzie	przymierze,

jakie	zawrę	z	domem	Izraela

po	tych	dniach	–	wyrocznia	Pana:

Umieszczę	swe	prawo	w	głębi	ich	jestestwa

i	wypiszę	na	ich	sercu.

Będę	im	Bogiem,

oni	zaś	będą	Mi	narodem.

I	nie	będą	się	musieli	wzajemnie	pouczać

jeden	mówiąc	do	drugiego:

35

PROLOG

„Poznajcie	Pana!”

Wszyscy	bowiem	od	najmniejszego	do	największego



poznają	Mnie	–	wyrocznia	Pana,

ponieważ	odpuszczę	im	występki,

a	o	grzechach	ich	nie	będę	już	wspominał.

Co	 jest	 „nowego”	 w	 nowym	 przymierzu,	 mając	 na	 uwadze	 jego	 charakter
teologiczny?	Sercem	nowego

przymierza	 pozostaje	 Prawo	 Boże,	 ale	 gdy	 Bóg	 po	 raz	 pierwszy	 dał	 Prawo
Izraelowi,	było	ono	wyryte	na

kamiennych	 tablicach,	 a	 tym	 razem,	 przeciwnie,	 Bóg	 chce	 je	 nadać	w	 sposób
bardziej	wewnętrzny	(„w	głębi	ich

jestestwa”	 i	 „na	 ich	 sercach”,	 w.	 33).	 Będzie	 ono	 nadane	 w	 sposób	 bardziej
wewnętrzny	jeszcze	w	innym	sensie,

ponieważ	 warunkiem	 zawarcia	 nowego	 przymierza	 będzie	 specjalne
eschatologiczne	objawienie	wybaczenia

przez	Boga	grzechów	ludzkich:	„Odpuszczę	im	występki,	a	o	grzechach	ich	nie
będę	już	wspominał”	(w.	34).

Tekst	ten,	Jr	31,31-34,	został	w	całości	zacytowany	w	Nowym	Testamencie	(Hbr
8,8b-12).	Fakt	ten

niewątpliwie	 wpłynął	 na	 decyzję	 Kościoła	 o	 nazwaniu	 pism,	 które	 dodał	 do
swego	kanonu,	„Nowym

Przymierzem”	czy	„Nowym	Testamentem”.	Określenie	to	pozwoliło	Kościołowi
też	dostrzec	istotną	relację	tych

pism	 do	 pism	 wcześniejszych,	 odniesionych	 do	 Jezusa	 jako	 do	 „Mojżesza	 i
Proroka”.	Zgodnie	z	terminologią

Jeremiaszową,	Prawo	i	Proroków	można	by,	retrospektywnie,	nazwać	księgami
„Starego	Testamentu”	czy

„Pierwszego	Przymierza”,	ale	ważniejszy	w	tym	względzie	jest	fakt,	że	zgodnie



z	inną	tradycją

nowotestamentową	 (por.	 1	 Kor	 11,23-27)	 sam	 Jezus	 związał	 swoją	 mękę	 z
Jeremiaszowym	nowym

przymierzem.

Z	 tej	 perspektywy	 jedność	 Biblii	 opiera	 się	 na	 niezasłużonej	 łasce	 Bożej.
Jeremiaszowa	obietnica	nowego

przymierza,	 opartego	na	współczuciu	Boga	dla	 grzeszników,	musiała	wywrzeć
głębokie	wrażenie	na	Jezusie.

Wynika	to	zupełnie	jasno	z	faktu,	że	Jezus	–	zgodnie	z	1	Kor	11,23-25	–	w	nocy,
gdy	został	wydany,	wziął	chleb

i	pobłogosławił	go,	a	następnie	połamał	i	dał	swoim	uczniom,	mówiąc:	„To	jest
Ciało	moje	za	was	[wydane].

Czyńcie	 to	 na	 moją	 pamiątkę”.	 Podobnie,	 po	 wierzeczy	 wziął	 kielich	 i
powiedział:	„Ten	kielich	jest	Nowym

Przymierzem	we	krwi	mojej”.

Sam	Jeremiasz	nie	nawiązuje	jednak	w	swej	wypowiedzi	o	nowym	przymierzu
do	śmierci	ofiarniczej,	tym

mniej	 do	 krwi.	 Dlatego	 w	 Piśmie	 Świętym,	 znanym	 Jezusowi,	 musimy	 gdzie
indziej	szukać	tekstu,	który

pozwolił	 Mu	 dostrzec	 związek	 między	 nowym	 przymierzem,	 o	 którym	mówi
Jeremiasz,	a	swoją	przebłagalną

śmiercią.	 Tekstem	 tym	 jest	 Iz	 52,13-53,12.	Mówi	 on,	 że	 zamiarem	Boga	 było
zbawienie	Izraela	i	wszystkich

narodów	 dzięki	 przebłagalnemu	 i	 odkupieńczemu	 cierpieniu	 i	 śmierci	 Sługi
Pańskiego.	Uznając	potrzebę

ujmowania	pism	w	ich	najgłębszej	wzajemnej	relacji,	Jezus	czytał	Jeremiaszową



obietnicę	nowego	przymierza,

opartego	na	odpuszczeniu	grzechów,	w	świetle	słów	Izajaszowych,	mówiących	o
cierpieniach	Sługi	Pańskiego:

(...)	On	był	przebity	za	nasze	grzechy,

zdruzgotany	za	nasze	winy.

Spadła	Nań	chłosta	zbawienna	dla	nas,

a	w	Jego	ranach	jest	nasze	zdrowie.

...	On	wyda	swe	życie	na	ofiarę	za	grzechy	...

Dlatego	w	nagrodę	przydzielę	Mu	tłumy,

i	posiądzie	możnych	jako	zdobycz,

za	to,	że	Siebie	na	śmierć	ofiarował

i	policzony	został	pomiędzy	przestępców.

A	On	poniósł	grzechy	wielu,

i	oręduje	za	przestępcami	(Iz	53,5-12).

W	czasach	 Jezusa	 ten,	kto	chciał	 skutecznie	przewodzić	w	 Izraelu,	musiał	być
skutecznym	komentatorem

Pisma	 Świętego.	 Pionierska	 rola	 Jezusa	 jako	 „interpretatora	 Pisma”	 wyjaśnia,
dlaczego	przed	opuszczeniem

swych	uczniów	uznał	za	konieczne	zebrać	ich	razem	i	zespolić	w	niewzruszoną
ecclesia,	której	bram	nie

przemoże	 piekło	 (Mt	 16,18).	 Dokonał	 tego	 ustanawiając	 obrzęd,	 do	 którego
Kościół	zaczął	się	odnosić	jako	do

„Wierzeczy	Pańskiej”	 (1	Kor	 11,20).	W	 świetle	 tego	 obrzędu	 bramy	 piekielne
nie	mogą	przemóc	Ecclesia,



ponieważ	 gdziekolwiek	 wzmaga	 się	 grzech,	 tam	 jeszcze	 obficiej	 rozlewa	 się
łaska	(Rz	5,20).

Nigdzie	w	Biblii	nie	został	tak	mocno	podkreślony	wewnętrzny	związek	między
przebłagalną	śmiercią	Jezusa

Chrystusa	a	Iz	53	niż	w	Rz	3-5:

36

PROLOG

(...)	 wszyscy	 bowiem	 zgrzeszyli	 i	 pozbawieni	 są	 chwały	 Bożej,	 a	 dostępują
usprawiedliwienia	darmo,	z	Jego

łaski,	przez	odkupienie,	które	jest	w	Chrystusie	Jezusie.	Jego	to	ustanowił	Bóg
narzędziem	przebłagania	przez

wiarę	mocą	Jego	krwi	(3,23-25).

Jezus,	Pan	nasz...	został	wydany	za	nasze	grzechy	i	wskrzeszony	z	martwych	dla
naszego

usprawiedliwienia	(4,24-25).

Bóg	zaś	okazuje	nam	swoją	miłość	[właśnie]	przez	to,	że	Chrystus	umarł	za	nas,
gdyśmy	byli	jeszcze

grzesznikami	(5,8).

Przez	swoje	słowa	 i	czyny,	które	wypowiedział	 i	których	dokonał	w	nocy,	gdy
został	wydany,	Jezus	wyraził

się	 jasno	 dla	 tych,	 którzy	mają	 oczy	 do	widzenia	 i	 uszy	 do	 słyszenia,	 że	 Jego
śmierć	dokonała	się	zgodnie	z

Pismem	(por.	1	Kor	15,3).	Wcześniejsze	rozważania	pomagają	nam	zrozumieć,
dlaczego	wewnętrznej	jedności

Pisma	 Świętego,	 i	 to	 na	 jej	 najgłębszym	 poziomie,	 doświadczamy	 właśnie
podczas	sprawowania	Eucharystii.



Chociaż	w	 czasie	 każdego	 czytania	 Pisma	 Świętego	Bóg	może	 objawić	 się	w
życiu	wierzących,	to	jednak

najodpowiedniejszym	 środowiskiem	 dla	 tego	 wydarzenia	 jest	 zgromadzenie
liturgiczne.	W	liturgicznym

głoszeniu	 słowa	 Boga	 wspólnota	 chrześcijańska	 ma	 udział	 w	 wiedzy	 wraz	 z
całym	ludem	Bożym	i	wspólnotą

apostolską,	 która	 wydała	 Pismo	 Święte.	 Doświadczenie	 objawiającej	 się	 i
odkupieńczej	miłości	Boga	nie	należy

do	 przeżyć	 wyizolowanej	 jednostki,	 lecz	 do	 wspólnoty	 wiary	 i	 tylko	 we
wspólnocie	zostajemy	ujęci	Bożą

harmonią	nowych	i	dawnych	ksiąg	świętych.	Każde	słowo	przepojone	modlitwą,
każde	słowo	wypowiedziane	w

prawdzie	 i	 miłości	 przyczynia	 się	 do	 skuteczności	 Pisma	 Świętego	 i	 objawia
jeszcze	wyraźniej	miłość	Boga.

Czujemy	się	zjednoczeni	z	Prawem	i	Prorokami	dzięki	celebracji	 łask	Nowego
Przymierza,	przez	które,	dzięki

zasługom	śmierci	Jezusa	Chrystusa,	jesteśmy	zjednoczeni	z	Bogiem.

Eucharystia	skupia	naszą	uwagę	na	centralnych	epizodach	dziejów	postępowania
Boga	z	ludem	Bożym	(tzn.

cierpienia	Jezusa	Chrystusa	zostały	antycypująco	poświadczone	przez	Izajasza;
por.	1	P	1,11;	Łk	24,44-46).

Męka	naszego	Pana	jest	najsilniejszym	teologicznym	i	narracyjnym	ogniwem	w
intertekstualnym	łańcuchu,

który	łączy	Mojżesza	i	Proroków	z	księgami	Nowego	Testamentu.	To	właśnie	w
celebrowaniu	Eucharystii

stajemy,	 jako	 ochrzczeni	 członkowie	 Ciała	 Chrystusa,	 wobec	 kwestii	 życia	 i
śmierci:	czy	w	wierze	przyjąć



tajemnicę	 naszego	 niezasłużonego	 zbawienia	 czy	 nie,	 potwierdzić	 czy	 nie
potwierdzić	nasz	udział	w	Jego	Ciele.

tłum.	Paweł	Pachciarek

37

Jak	korzystać	z	Międzynarodowego	komentarza

do	Pisma	Świętego

Czego	w	MKPŚ	nie	ma

1)	Ponieważ	 jest	 to	komentarz	międzynarodowy	 i	 katolicki,	 czyli	 powszechny,
nie	znajdzie	się	w	nim

jednolitego	 stylu,	 określonego	 jedną	 perspektywą.	 Współautorów	 zachęcano,
aby	pisali	swoje	komentarze	dla

czytelników,	 którzy	 żyją	 w	 ich	 ojczystym	 środowisku,	 tak	 że	 w	 tych
komentarzach	słyszymy	głosy	wszystkich

kultur	 świata	 i	 dowiadujemy	 się	 z	 nich	 o	miejscu,	 jakie	 w	 codziennym	 życiu
przyznaje	się	w	tych	kulturach

Biblii.	 Autorzy	 pochodzą	 z	 różnych	 krajów,	 kontynentów	 i	 kultur,	 z	 Ameryki
Południowej,	Europy,	Afryki,

Ameryki	Północnej,	Azji.

2)	Nie	ma	w	 nim	 obszernych	 studiów	 o	 historii,	 geografii	 i	 archeologii	 Ziemi
Świętej,	a	jedynie	kilka	map	i

wybór	 tych	 faktów	 i	 szczegółów,	 które	 mają	 bezpośredni	 związek	 ze
zrozumieniem	tekstu	biblijnego.

3)	Nie	ma	w	nim	haseł	typowych	dla	słownika	biblijnego.

4)	Nie	ma	w	nim	wyczerpującego	zestawu	artykułów	omawiających	wszystkie
aspekty	studiów	biblijnych.



Pewne	 aspekty	 uwzględniono	w	 artykułach	ogólnych,	 o	 kryterium	zaś	wyboru
decydowało	pytanie:	co

czytelnicy,	którzy	są	zaangażowani	w	pracy	duszpasterskiej,	powinni	wiedzieć,
aby	w	sposób	właściwy	mogli

korzystać	z	Biblii?

5)	 Nie	 ma	 w	 nim	 kazań	 ani	 konkretnych	 duszpasterskich	 zastosowań	 idei
biblijnych,	ponieważ	byłyby	one,

jak	 można	 się	 spodziewać,	 bardzo	 specyficzne	 i	 z	 tej	 racji	 możliwe	 do
wykorzystania	przez	względnie	niewielką

liczbę	osób	i	wspólnot	lokalnych.

6)	 Nie	 ma	 w	 nim	 interpretacji	 wszystkich	 tekstów,	 uwzględniającej	 pełny
kontekst	biblijny.	Jest	to	ideał,	który

nam	przyświeca,	i	praca,	którą	zapoczątkowujemy	w	niniejszym	komentarzu,	o
czym	może	świadczyć	kilka

miejsc,	 gdzie	 rzeczywiście	 Nowy	 Testament	 rozjaśnia	 Stary	 Testament	 i/albo
Stary	Testament	–	Nowy,	ale	tego

rodzaju	 „intertekstualność”	 jest	 stosunkowo	 nową	 dyscypliną	 i	 niezmiernie
wymagającą.

Co	w	nim	jest

Celem	Międzynarodowego	 komentarza	 do	 Pisma	 Świętego	 jest	 umożliwienie
wszystkim	czytania	Biblii	z

przyjemnością	i	korzyścią,	pomagając	odkryć	starożytną	prawdę	biblijną,	ustalić
jej	dokładne	znaczenie,	odczuć

jej	ciepło	i	siłę	oraz	odnieść	ją	do	swego	codziennego	życia.	Na	każdym	etapie
stara	się	rozpoznać,	jakich

informacji	 może	 brakować	 współczesnemu	 czytelnikowi	 albo	 jakie	 biblijne



formy	myślenia	mogą	wydać	mu	się

obce,	 i	pomóc	mu,	dostarczając	niezbędnych	 informacji.	Komentatorzy	zwykle
nie	mówią	własnymi	słowami	na

temat	znaczenia	 tekstu	biblijnego,	 lecz	starają	się	umożliwić	bezpośrednią	 jego
lekturę	i	poznanie	jego	znaczenia

za	pośrednictwem	samych	słów	biblijnych.

Z	niniejszym	Komentarzem	 jest	podobnie	jak	z	książką	kucharską	–	nie	chodzi
głównie	o	to,	aby	ją	tylko

czytano	 (chociaż	 niektórzy	 po	 prostu	 lubią	 czytać	 przepisy	 kulinarne),	 ale	 by
kierowała	działaniem	innych.	Ten

Komentarz	ma	być	przewodnikiem	w	czytaniu	Biblii,	 a	więc	 jego	 sens	ujawni
się	w	pełni	właśnie	przy	jej

czytaniu.

Komentarz	 zawiera	 też	 dział	 artykułów	 ogólnych,	 traktujących	 o	 wybranych
kwestiach	objaśniania	Biblii,

wobec	których	staje	się	w	trakcie	jej	czytania.	Wiele	z	nich	być	może	już	teraz
zajmuje	uwagę	tych,	którzy

czytają	 Biblię.	 Inne	 z	 pewnością	 pojawią	 się	 w	 przyszłości.	 Dla	 każdego
uważnego	czytelnika	nastanie	taki

moment,	w	którym	ucieszy	się,	że	w	komentarzu	może	znaleźć	odpowiedzi	na
dręczące	go	pytania.	Dopóki

jednak	pytania	 takie	 się	nie	pojawiają,	nie	ma	powodu	przejmować	 się	 faktem
ich	obecności	w	komentarzu.

Treścią	Międzynarodowego	 komentarza	 do	 Pisma	 Świętego	 są	 komentarze	 do
poszczególnych	ksiąg	Biblii,

które	 omawia	 się	 według	 powszechnie	 przyjętego	 porządku,	 jaki	 tradycyjnie



nadawano	im	w	pierwszym

tysiącleciu	 ery	 chrześcijańskiej.	 W	 komentarzu	 nie	 umieszcza	 się	 samych
tekstów	biblijnych.	Wszystkich

czytelników	 natomiast	 zachęca	 się	 do	 sięgnięcia	 po	 odpowiednie	 ich
tłumaczenie.	Niektóre	przekłady

umieszczają	 księgi	 biblijne	 w	 innej	 kolejności	 i	 niekiedy	 z	 nieco	 innym
podziałem	na	rozdziały	i	wiersze,	a

zdarza	 się	 nawet,	 że	 przekład	 jakiegoś	 wiersza	 różni	 się	 od	 tłumaczenia
sugerowanego	przez	komentatora.	Za

pomocą	 jednak	 indeksów	 miejsc	 biblijnych,	 przypisów	 i	 odrobiny	 refleksji
czytelnicy	zapewne	sami	będą	w

stanie	 rozwiązać	 wszystkie	 tego	 rodzaju	 problemy.	 W	 polskiej	 wersji
Komentarza	za	podstawę	przyjęto	tekst

Biblii	Tysiąclecia	i	wszystkie	odmienne	od	niej	lekcje	zaznacza	się	w	nawiasach.
Ponadto	wszystkie	odsyłacze

do	tekstu	biblijnego	podaje	się	według	Biblii	Tysiąclecia,	przyjmując	jedynie	za
komentarzami	przedstawiony	w

nich	podział	treści	ksiąg	biblijnych.

Każdy	komentarz	został	podzielony	na	dwie	główne	części:	pierwsze	czytanie	i
drugie	czytanie.	Chcąc

odnieść	 maksymalną	 korzyść	 z	 komentarzy,	 czytelnik	 powinien	 przeczytać
każdą	księgę	biblijną	dwukrotnie.

38

JAK	KORZYSTAĆ	Z	MKPŚ

Pierwsze	 czytanie	 polega	 na	 szybkim	 przeczytaniu	 danej	 księgi	 biblijnej,	 aby
ogarnąć	ją	w	całości	i	uchwycić



jej	 główną	 ideę	 (albo	 przynajmniej	 niewyraźnie	 ją	 dojrzeć),	 ponieważ	 ogólna
idea	odgrywa	decydującą	rolę	w

ujęciu	 rzeczywistego	 kontekstu	 i	 sensu	 pojedynczych	 wersów	 i	 rozdziałów.
Komentarze	okażą	się	niewątpliwie

wielką	 pomocą	 w	 rozpoznaniu	 kontekstu	 ogólnego,	 historycznej	 podstawy	 i
duchowego	sensu.	Wiele

niestosowności	i	błędów,	które	pojawiły	się	w	interpretacjach	Pisma	Świętego	w
ciągu	dwóch	tysiącleci,	ma

bezpośredni	związek	z	lekceważeniem	tego	pierwszego	etapu.

Drugie	 czytanie	 polega	 na	 wolnym	 czytaniu,	 na	 poświęceniu	 nieco	 czasu	 na
medytację	czy,	jeśli	ktoś	woli,

rozkoszowanie	 się,	 czy	 nasycanie	 ogólnego	 ujęcia	 pasjonującymi	 szczegółami
poezji,	nauki	i	historii,	w	której

autorzy	biblijni	faktycznie	odkrywali	ślady	obecności	Boga	w	swym	życiu.

Wreszcie,	 w	 komentarzach	 znajduje	 się	 wiele	 ekskursów,	 objaśniających
kluczowe	słowa	i	pojęcia	oraz

wyjaśniających	sprawy,	które	autorzy	biblijni	zakładali	jako	oczywiste.	Ekskursy
te	umieszcza	się	w	pobliżu

rozdziałów	biblijnych,	w	których	określone	pojęcie	kluczowe	pojawia	się	po	raz
pierwszy	albo	w	sposób

najbardziej	zasadniczy,	natomiast	w	innych	miejscach	jego	wystąpienia	jedynie
odsyła	się	czytelnika	do	danego

ekskursy.

Jak	korzystać	z	Międzynarodowego	komentarza	do	Pisma	Świętego

Biorąc	 pod	 uwagę	 to,	 co	 zostało	 powiedziane,	 jest	 rzeczą	 oczywistą,	 że
komentarza	tego	nie	należy	czytać



przed	 lekturą	 Biblii,	 lecz	 w	 trakcie	 niej.	 Udziela	 on	 bowiem	 odpowiedzi	 na
pytania,	które	zaczynają	nurtować

czytelnika	w	trakcie	czytania	Biblii	albo	które	pojawiły	się	już	wcześniej.

Najlepiej	skorzysta	się	z	niniejszego	komentarza	wtedy,	gdy	wybierze	się	jakąś
księgę	biblijną	i	zarezerwuje	się

tyle	 czasu,	 aby	można	 było	 ją	 dwukrotnie	 –	 śledząc	Komentarz	 –	 przeczytać.
Często	w	pierwszej	części

Komentarza,	 w	 pierwszym	 czytaniu,	 podaje	 się	 zarys	 treści	 księgi.	 Rzeczą
pożyteczną	byłoby	zaznaczyć	go	w

tekście	własnego	egzemplarza	Biblii,	ponieważ	ukazuje